Bảo hiểm hàng hoá vận chuyển quốc tế phần lớn dùng bộ điều khoản Institute Cargo Clauses (ICC) của thị trường London, với ba điều kiện chính: A bảo hiểm mọi rủi ro trừ các điểm loại trừ, B và C chỉ bảo hiểm các rủi ro được liệt kê, trong đó C hẹp nhất. Bộ điều khoản được ban hành năm 1982 và sửa đổi năm 2009; nhiều công ty bảo hiểm Việt Nam cung cấp các điều kiện tương ứng hoặc quy tắc riêng xây dựng dựa trên bộ điều khoản này.
Điểm then chốt người làm xuất nhập khẩu cần nắm: điều kiện C và B không bảo hiểm những tổn thất thường gặp nhất trong thực tế như mất cắp, hàng không được giao, ướt nước mưa, móp méo do bốc xếp. Mua điều kiện thấp vì phí rẻ rồi phát hiện lúc có tổn thất là sai lầm phổ biến. Bài này so sánh ba điều kiện, các điểm loại trừ chung, cách xác định số tiền bảo hiểm và thời hạn, và các lỗi khiến hồ sơ bồi thường bị từ chối.
Rủi ro được bảo hiểm theo ba điều kiện
Tóm tắt theo nội dung ICC; câu chữ chính xác và các điều kiện bổ sung phải đối chiếu với đơn bảo hiểm thực tế bạn nhận.
| Rủi ro | Điều kiện C | Điều kiện B | Điều kiện A |
|---|---|---|---|
| Cháy, nổ | Có | Có | Có |
| Tàu mắc cạn, chìm, lật; phương tiện đường bộ lật, trật bánh | Có | Có | Có |
| Tàu đâm va với vật thể bên ngoài | Có | Có | Có |
| Dỡ hàng tại cảng lánh nạn, hy sinh tổn thất chung, ném hàng xuống biển | Có | Có | Có |
| Động đất, núi lửa phun, sét đánh | Không | Có | Có |
| Hàng bị nước cuốn khỏi tàu; nước biển, sông, hồ tràn vào hầm hàng, container | Không | Có | Có |
| Mất nguyên kiện khi xếp dỡ, rơi khỏi tàu | Không | Có | Có |
| Mất cắp, hàng không được giao | Không | Không | Có |
| Ướt nước mưa, hấp hơi, đọng nước | Không | Không | Có |
| Móp méo, vỡ, trầy xước do bốc xếp | Không | Không | Có |
| Đóng góp tổn thất chung và chi phí cứu hộ | Có | Có | Có |
Về logic, điều kiện C xoay quanh các tai nạn lớn của phương tiện; B thêm một số thiên tai và rủi ro nước; A bao quát mọi tổn thất do nguyên nhân bất ngờ từ bên ngoài, trừ những gì bị loại trừ. Với hàng container thông thường, phần lớn tổn thất thực tế như móp vỡ, ướt, mất cắp chỉ được A bảo hiểm.
Một chênh lệch quan trọng về gánh nặng chứng minh: với B và C, người được bảo hiểm phải chứng minh tổn thất do một rủi ro được liệt kê gây ra; với A, chỉ cần chứng minh có tổn thất xảy ra trong thời hạn bảo hiểm, còn công ty bảo hiểm muốn từ chối phải chứng minh tổn thất thuộc điểm loại trừ.
Các điểm loại trừ chung mà cả điều kiện A cũng không bảo hiểm
Hành vi cố ý của người được bảo hiểm. Tổn thất do chính người được bảo hiểm cố ý gây ra không được bồi thường trong mọi điều kiện.
Rò rỉ, hao hụt thông thường và hao mòn tự nhiên. Hao hụt trọng lượng tự nhiên của hàng rời, bay hơi, rò rỉ ở mức thông thường là chi phí kinh doanh, không phải tổn thất bất ngờ. Hợp đồng mua bán nên quy định dung sai hao hụt cho các mặt hàng này.
Đóng gói hoặc chuẩn bị hàng không đầy đủ. Bao bì không phù hợp với hành trình bình thường, chằng buộc trong container không đủ, đều có thể bị loại trừ. Bản 2009 giới hạn điểm này vào việc đóng gói do người được bảo hiểm hoặc người làm công của họ thực hiện, hoặc trước khi bảo hiểm có hiệu lực.
Nội tì hoặc tính chất tự nhiên của hàng. Hàng tự hỏng do bản chất, như trái cây chín quá, hạt tự bốc nóng, kim loại gỉ do độ ẩm có sẵn trong hàng, không được bồi thường nếu không có tác nhân bên ngoài.
Chậm trễ. Tổn thất do chậm trễ, kể cả khi chậm trễ do một rủi ro được bảo hiểm gây ra, như mất thị trường hay hàng hết mùa, bị loại trừ.
Mất khả năng thanh toán của chủ tàu, người vận chuyển. Loại trừ khi người được bảo hiểm biết hoặc lẽ ra phải biết rủi ro này lúc xếp hàng. Chọn người vận chuyển yếu tài chính để được giá rẻ có thể làm mất quyền bồi thường.
Chiến tranh, đình công, khủng bố, vũ khí hạt nhân. Chiến tranh và đình công không thuộc điều kiện A, B, C mà mua thêm bằng bộ điều khoản riêng về chiến tranh và về đình công, thường với phí bổ sung nhỏ.
Số tiền bảo hiểm, giá trị bảo hiểm và điều kiện Incoterms
Thông lệ quốc tế là bảo hiểm cho 110% giá CIF (hoặc giá CIP), tức giá hàng cộng cước và phí bảo hiểm, cộng thêm 10% đại diện cho lợi nhuận dự tính của người mua. Đây cũng là mức tối thiểu mà Incoterms quy định khi người bán có nghĩa vụ mua bảo hiểm theo CIF hoặc CIP. Có thể bảo hiểm cao hơn khi thoả thuận, ví dụ để bù thuế nhập khẩu đã nộp.
Incoterms 2020 đưa ra một khác biệt đáng nhớ: theo CIF, người bán chỉ phải mua bảo hiểm tối thiểu tương đương điều kiện C; theo CIP, người bán phải mua mức tương đương điều kiện A, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Người mua theo CIF muốn được bảo vệ rộng hơn phải yêu cầu rõ trong hợp đồng hoặc tự mua thêm. Chi tiết về Incoterms đã có ở mảng hợp đồng quốc tế; ở đây chỉ nêu hệ quả cho bảo hiểm.
Nếu mua bảo hiểm thấp hơn giá trị bảo hiểm thực tế, gọi là bảo hiểm dưới giá trị, khi có tổn thất bộ phận công ty bảo hiểm thường chỉ bồi thường theo tỷ lệ giữa số tiền bảo hiểm và giá trị thực. Ví dụ giả định: hàng trị giá 100.000 USD nhưng chỉ bảo hiểm 50.000 USD, tổn thất 20.000 USD, mức bồi thường có thể chỉ khoảng 10.000 USD.
Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu thường xuyên, hợp đồng bảo hiểm bao (open cover) giúp tự động bảo hiểm mọi lô hàng trong phạm vi thoả thuận, chỉ cần khai báo từng lô. Cách này tránh rủi ro quên mua bảo hiểm cho một lô, và thường được giá phí tốt hơn mua lẻ.
Bảo hiểm bắt đầu và kết thúc khi nào: điều khoản vận chuyển
Bộ điều khoản ICC có điều khoản vận chuyển, thường gọi là điều khoản "từ kho tới kho". Theo bản 2009, bảo hiểm bắt đầu từ khi hàng được di chuyển lần đầu tại kho hoặc nơi lưu giữ để xếp lên phương tiện bắt đầu hành trình, tiếp tục trong quá trình vận chuyển thông thường và kết thúc khi hàng được dỡ khỏi phương tiện tại kho cuối cùng ghi trong hợp đồng, hoặc khi hết 60 ngày kể từ khi dỡ xong khỏi tàu biển tại cảng dỡ cuối cùng, tuỳ điều nào đến trước.
Điều khoản này có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, hàng nằm cảng quá lâu chờ thủ tục có thể hết thời hạn bảo hiểm. Nếu biết trước lô hàng sẽ lưu cảng lâu, cần thoả thuận gia hạn với công ty bảo hiểm. Thứ hai, nếu hàng được đưa vào một kho trung gian không thuộc hành trình thông thường, để chia lô hay phân phối, bảo hiểm có thể chấm dứt ở đó.
Một vấn đề khác là quyền lợi có thể được bảo hiểm. Người được bảo hiểm phải có quyền lợi đối với hàng tại thời điểm tổn thất. Theo điều kiện FOB, rủi ro chuyển sang người mua khi hàng được xếp lên tàu; tổn thất xảy ra trên đường từ kho người bán tới cảng thuộc rủi ro của người bán. Nếu chỉ người mua mua bảo hiểm, tổn thất ở chặng này có thể không được bồi thường cho ai. Người bán theo FOB, FCA nên cân nhắc bảo hiểm chặng trước khi giao.
Hàng đi hàng không có bộ điều khoản riêng với thời hạn kết thúc ngắn hơn sau khi dỡ hàng tại sân bay, nên đọc kỹ khi mua.
Quy trình mua bảo hiểm hàng hoá cho một lô hàng
Áp dụng khi bạn là bên có nghĩa vụ hoặc có lợi ích cần bảo hiểm:
- Xác định ai chịu rủi ro ở chặng nào theo điều kiện giao hàng đã ký, và yêu cầu bảo hiểm trong hợp đồng mua bán hoặc thư tín dụng.
- Chọn điều kiện bảo hiểm theo tính chất hàng: hàng container thông thường, hàng giá trị cao, dễ vỡ nên chọn A; hàng rời giá trị thấp, bền có thể cân nhắc C hoặc B.
- Xác định số tiền bảo hiểm, tối thiểu 110% giá CIF hoặc CIP, và đồng tiền bảo hiểm phù hợp với đồng tiền của hợp đồng.
- Khai báo đầy đủ, trung thực về hàng hoá, bao bì, phương thức vận chuyển, hàng trên boong hay trong hầm, tuyến đường, tàu dự kiến. Khai sai thông tin trọng yếu có thể làm mất quyền bồi thường.
- Mua thêm điều khoản bổ sung khi cần: chiến tranh, đình công, gia hạn lưu kho, hàng lạnh bị hỏng do máy lạnh ngừng chạy.
- Nhận đơn hoặc giấy chứng nhận bảo hiểm trước ngày xếp hàng; với thư tín dụng, ngày phát hành bảo hiểm không được muộn hơn ngày giao hàng trừ khi chứng từ thể hiện bảo hiểm có hiệu lực từ trước.
- Lưu thông tin đại lý giám định ở cảng đích ghi trên đơn để liên hệ ngay khi có tổn thất.
Phí bảo hiểm thường chỉ là một phần nhỏ trong giá trị hàng, nhưng tranh chấp bồi thường có thể kéo dài nhiều tháng nếu hồ sơ ban đầu không rõ ràng.
Những lỗi khiến hồ sơ bồi thường bị từ chối hoặc bị giảm
Phần lớn các trường hợp bồi thường không trọn vẹn đến từ các lỗi có thể phòng tránh:
- Mua điều kiện C hoặc B rồi đòi bồi thường cho mất cắp, ướt mưa hay móp méo vốn chỉ điều kiện A bảo hiểm.
- Không thông báo tổn thất kịp thời và không mời giám định trước khi dỡ, xử lý hoặc bán hàng hư hỏng.
- Không bảo lưu quyền khiếu nại với người vận chuyển, làm mất quyền thế quyền của công ty bảo hiểm, có thể bị giảm bồi thường tương ứng.
- Không áp dụng biện pháp hạn chế tổn thất: người được bảo hiểm có nghĩa vụ hành động hợp lý để giảm tổn thất, ví dụ phân loại hàng còn tốt, phơi khô, bán sớm hàng sắp hỏng.
- Bao bì không phù hợp, bị coi là đóng gói không đầy đủ.
- Khai báo không trung thực về loại hàng, hàng xếp trên boong, hàng cũ hay mới.
- Hồ sơ thiếu: không có biên bản giám định, biên bản giao nhận ghi tình trạng hàng, thư khiếu nại người vận chuyển, chứng từ chứng minh giá trị.
Quy trình xử lý khi hàng hư hỏng, từ phát hiện tới hoàn tất hồ sơ, được trình bày riêng ở bài về khiếu nại tổn thất trong cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Mua bảo hiểm ở Việt Nam hay ở nước người mua thì tốt hơn?
Không có câu trả lời chung. Điều quan trọng là công ty bảo hiểm có năng lực tài chính, có mạng lưới đại lý giám định và thanh toán bồi thường tại nơi hàng đến, và đơn bảo hiểm đáp ứng yêu cầu của hợp đồng hoặc thư tín dụng. Bên có quyền lợi nên chủ động kiểm tra.
Hàng xếp trên boong có được bảo hiểm theo điều kiện A không?
Hàng xếp trên boong có rủi ro cao hơn, nhiều công ty bảo hiểm chỉ chấp nhận ở điều kiện hẹp hơn hoặc thêm điều kiện riêng, trừ hàng container được xếp trên boong tàu container theo thông lệ. Phải khai báo cách xếp hàng khi mua bảo hiểm.
Có nên mua thêm bảo hiểm chiến tranh khi tuyến đường đi qua vùng có xung đột không?
Rủi ro chiến tranh bị loại trừ ở cả ba điều kiện A, B, C nên muốn được bảo vệ phải mua điều khoản chiến tranh bổ sung. Ở vùng có xung đột, phí và điều kiện có thể thay đổi nhanh, cần hỏi lại trước mỗi lô.
Đơn bảo hiểm và giấy chứng nhận bảo hiểm khác nhau thế nào?
Đơn bảo hiểm là hợp đồng đầy đủ. Giấy chứng nhận bảo hiểm thường được cấp theo hợp đồng bảo hiểm bao cho từng lô, xác nhận lô hàng được bảo hiểm theo các điều kiện của hợp đồng bao. Thư tín dụng có thể quy định chấp nhận loại nào, cần đọc kỹ.
Có thể chuyển nhượng quyền lợi bảo hiểm cho người mua không?
Có. Đơn hoặc giấy chứng nhận bảo hiểm hàng hoá thường được ký hậu để chuyển quyền lợi cho người mua cùng với việc chuyển quyền sở hữu hàng, đặc biệt khi bán theo CIF hoặc CIP. Đây là lý do bảo hiểm thường nằm trong bộ chứng từ thanh toán.
Mức khấu trừ trong đơn bảo hiểm hàng hoá có ý nghĩa gì?
Mức khấu trừ là phần tổn thất người được bảo hiểm tự chịu cho mỗi vụ, công ty bảo hiểm chỉ bồi thường phần vượt. Mức khấu trừ cao giúp giảm phí nhưng khiến tổn thất nhỏ không được bồi thường. Nên chọn mức phù hợp với tần suất tổn thất thực tế của mặt hàng.
