EUDR là Quy định (EU) 2023/1115 về sản phẩm không gây mất rừng: hàng hoá thuộc bảy nhóm (gia súc, ca cao, cà phê, cọ dầu, cao su, đậu tương, gỗ) và các sản phẩm làm từ chúng chỉ được đưa vào hoặc xuất ra khỏi thị trường EU nếu không gây mất rừng hay suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020, được sản xuất hợp pháp theo luật nước sản xuất, và có tuyên bố thẩm định.
Điểm khác biệt so với mọi quy định trước đây là yêu cầu dữ liệu định vị địa lý của từng lô đất nơi hàng hoá được sản xuất. Với Việt Nam, nơi cà phê, cao su, gỗ và đồ gỗ là những mặt hàng xuất khẩu lớn sang EU và phần lớn nguyên liệu đến từ nông hộ nhỏ, đây là bài toán dữ liệu chuỗi cung ứng hơn là bài toán môi trường thuần tuý.
Lịch áp dụng của EUDR đã bị lùi hơn một lần và có điều chỉnh về thủ tục cho doanh nghiệp nhỏ. Bài này giải thích cơ chế và việc cần chuẩn bị; mốc thời gian cụ thể cần kiểm văn bản hiện hành trên trang của Uỷ ban châu Âu.
Vì sao EU ban hành EUDR và nó khác quy định gỗ trước đây ở đâu
Trước EUDR, EU có Quy định Gỗ (EUTR, áp dụng từ 2013) cấm đưa gỗ khai thác bất hợp pháp vào thị trường. EUTR chỉ hỏi về tính hợp pháp và chỉ áp cho gỗ. Các đánh giá của chính EU cho thấy mô hình này chưa đủ: phần lớn mất rừng nhiệt đới gắn với mở rộng đất nông nghiệp, nhiều khi là hợp pháp theo luật nước sở tại, và người tiêu dùng EU gián tiếp góp phần qua cà phê, sô-cô-la, dầu cọ, thức ăn chăn nuôi từ đậu tương.
EUDR mở rộng theo hai trục. Thứ nhất, thêm tiêu chí không gây mất rừng độc lập với tính hợp pháp: một lô đất được chuyển đổi hợp pháp từ rừng sang trồng cà phê sau mốc 31/12/2020 vẫn không đạt. Thứ hai, mở rộng sang bảy nhóm hàng và danh sách sản phẩm phái sinh trong phụ lục, từ hạt cà phê, cà phê rang đến cao su tự nhiên, lốp xe, đồ gỗ, giấy, da bò, sô-cô-la. EUTR được thay thế bởi EUDR theo lộ trình chuyển tiếp.
Nghĩa vụ pháp lý rơi vào nhà vận hành (operator) đưa hàng vào thị trường EU và thương nhân trong EU. Nhà xuất khẩu Việt Nam không trực tiếp chịu chế tài của EU, nhưng không cung cấp được dữ liệu thì người mua châu Âu không thể nộp tuyên bố thẩm định, đồng nghĩa với việc không mua.
Ba điều kiện một lô hàng phải đáp ứng
Không gây mất rừng. Hàng hoá được sản xuất trên đất không bị chuyển đổi từ rừng sang nông nghiệp sau 31/12/2020. Với gỗ, điều kiện là khai thác không gây suy thoái rừng sau mốc đó. Định nghĩa rừng dựa trên định nghĩa của FAO: diện tích trên 0,5 hecta, cây cao trên 5 mét, độ che phủ tán trên 10%, không chủ yếu dùng cho nông nghiệp hoặc đô thị. Định nghĩa này khác định nghĩa rừng trong luật Việt Nam ở một số điểm, nên cần đối chiếu cẩn thận.
Hợp pháp theo luật nước sản xuất. Bao gồm quyền sử dụng đất, bảo vệ môi trường, quy định về rừng, quyền của bên thứ ba, quyền lao động, nghĩa vụ thuế, chống tham nhũng liên quan đến sản xuất. Với nông hộ Việt Nam, hồ sơ về quyền sử dụng đất là điểm then chốt.
Có tuyên bố thẩm định. Nhà vận hành phải thu thập thông tin, đánh giá rủi ro, giảm thiểu rủi ro nếu cần, rồi nộp tuyên bố thẩm định (DDS) qua hệ thống thông tin của EU trước khi đưa hàng vào thị trường hoặc xuất khẩu. Mã tham chiếu của tuyên bố đi kèm tờ khai hải quan.
Dữ liệu người mua châu Âu sẽ yêu cầu từ bạn
Đây là phần tác động trực tiếp nhất tới nhà xuất khẩu. Người mua cần đủ thông tin để lập tuyên bố thẩm định, và trách nhiệm của họ khiến họ không thể chấp nhận dữ liệu thiếu hoặc mơ hồ.
| Loại dữ liệu | Yêu cầu | Thách thức với chuỗi Việt Nam |
|---|---|---|
| Mô tả hàng hoá | Tên thương mại, mã HS, khối lượng, tên khoa học với gỗ | Thường sẵn có |
| Nước sản xuất | Nước và khu vực sản xuất | Sẵn có |
| Định vị lô đất | Toạ độ các lô đất; lô trên 4 hecta (trừ gia súc) cần dạng đa giác ranh giới, lô nhỏ hơn có thể dùng một điểm | Hàng trăm nghìn nông hộ, lô nhỏ, ranh giới chưa số hoá |
| Thời gian sản xuất | Ngày hoặc khoảng thời gian thu hoạch, khai thác | Hàng gom qua nhiều tầng thương lái, khó gắn với vụ |
| Nhà cung cấp và khách hàng | Tên, địa chỉ các bên trong chuỗi liền kề | Thương lái không có đăng ký kinh doanh đầy đủ |
| Bằng chứng hợp pháp | Tài liệu về quyền sử dụng đất, giấy phép khai thác, tuân thủ quy định liên quan | Đất chưa có giấy chứng nhận, đất lấn rừng cũ |
| Bằng chứng không mất rừng | Đối chiếu định vị lô đất với dữ liệu che phủ rừng | Cần dữ liệu ảnh vệ tinh và năng lực phân tích |
Phần khó nhất là không được trộn hàng có dữ liệu với hàng không có dữ liệu. Một container cà phê nhân phải truy được tới tập hợp các lô đất đã khai báo. Điều này buộc các nhà máy, kho thu mua phải phân tách dòng hàng, điều mà chuỗi cà phê và cao su truyền thống ở Việt Nam chưa từng phải làm.
Phân loại rủi ro quốc gia và ý nghĩa với Việt Nam
EUDR giao Uỷ ban châu Âu phân loại các nước hoặc vùng sản xuất thành ba mức rủi ro: thấp, tiêu chuẩn, cao. Mức rủi ro quyết định cường độ thẩm định: hàng từ nước rủi ro thấp được áp thủ tục thẩm định đơn giản hoá (vẫn phải thu thập thông tin, kể cả định vị, nhưng không cần đánh giá và giảm thiểu rủi ro đầy đủ), còn hàng từ nước rủi ro cao chịu tỷ lệ kiểm tra cao hơn của cơ quan thẩm quyền EU.
Danh sách phân loại được công bố và sẽ được rà soát định kỳ. Doanh nghiệp nên kiểm mức phân loại hiện hành của Việt Nam, nhưng không nên chỉ dựa vào nó: ngay cả khi thủ tục được đơn giản hoá, yêu cầu định vị lô đất và chứng minh hợp pháp vẫn còn nguyên. Người mua lớn cũng có thể áp tiêu chí riêng chặt hơn mức tối thiểu của quy định vì rủi ro danh tiếng.
Cần lưu ý rằng EUDR không phân biệt hàng có chứng nhận bền vững hay không. Chứng nhận như FSC, Rainforest Alliance, 4C có thể là nguồn thông tin hữu ích cho đánh giá rủi ro, nhưng không tự động thay thế thẩm định theo EUDR. Doanh nghiệp đang có chứng nhận cần kiểm xem hệ thống chứng nhận của mình đã bổ sung dữ liệu định vị và tiêu chí mốc thời gian chưa.
Lộ trình chuẩn bị cho nhà xuất khẩu Việt Nam
Lộ trình dưới đây phù hợp với doanh nghiệp xuất khẩu cà phê, cao su hoặc đồ gỗ có nguyên liệu từ nhiều nhà cung cấp.
- Xác định sản phẩm thuộc phạm vi theo mã HS trong phụ lục EUDR, và tỷ trọng doanh thu từ EU.
- Lập bản đồ chuỗi cung ứng: từ nông hộ hoặc chủ rừng qua thương lái, đại lý, nhà máy tới cảng. Ước lượng số lô đất cần định vị.
- Chọn chiến lược nguồn: tổ chức vùng nguyên liệu trực tiếp, làm việc với hợp tác xã, hay yêu cầu đại lý cung cấp dữ liệu. Chuỗi càng ngắn càng dễ.
- Thu thập định vị lô đất bằng thiết bị hoặc ứng dụng di động, kèm thông tin chủ hộ, diện tích, giấy tờ đất. Lưu dữ liệu ở định dạng mà hệ thống của EU chấp nhận.
- Đối chiếu định vị với dữ liệu che phủ rừng mốc 2020, đánh dấu lô có nguy cơ, kiểm tra thực địa với lô đáng ngờ.
- Xây hệ thống phân tách và truy xuất trong kho, nhà máy: dòng hàng tuân thủ EUDR đi riêng, có mã lô liên kết với tập lô đất.
- Chuẩn bị gói dữ liệu chuẩn cho người mua cùng mỗi lô hàng, thống nhất định dạng và quy trình cập nhật.
- Theo dõi thay đổi về lịch áp dụng, hướng dẫn của Uỷ ban châu Âu và các chương trình hỗ trợ của cơ quan quản lý trong nước.
Chi phí thu thập dữ liệu lần đầu đáng kể, nhưng dữ liệu lô đất có giá trị dùng lại nhiều năm và hữu ích cho các yêu cầu khác như báo cáo phát thải chuỗi cung ứng.
Ví dụ giả định: một container cà phê nhân đi châu Âu
Giả định một doanh nghiệp ở Đắk Lắk xuất một container khoảng 19 tấn cà phê nhân sang một nhà rang xay ở EU. Với năng suất giả định khoảng 2,5 tấn nhân mỗi hecta, lượng hàng này tương ứng khoảng 7–8 hecta, nhưng do hộ trồng bình quân chỉ hơn một hecta và bán qua đại lý, container có thể gom từ vài chục lô đất. Doanh nghiệp cần có định vị của toàn bộ các lô đó, giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất hoặc tài liệu thay thế, và kết quả đối chiếu cho thấy không lô nào bị chuyển đổi từ rừng sau mốc 2020.
Nếu chỉ một lô trong số đó nằm trên đất lấn rừng sau mốc, toàn bộ phần hàng gom chung không thể chứng minh tuân thủ, trừ khi doanh nghiệp có hệ thống phân tách cho phép loại riêng phần của lô đó. Vì vậy các nhà xuất khẩu đang chuyển dần từ mô hình "mua ai bán cũng được" sang danh sách nhà cung cấp đã định vị, chỉ nhận hàng cho dòng EU từ những hộ đã có dữ liệu, còn hàng chưa có dữ liệu đi sang thị trường khác. Hệ quả là chênh lệch giá giữa hai dòng hàng có thể xuất hiện, và hộ có dữ liệu đầy đủ có lợi thế khi bán.
Hiểu lầm phổ biến về EUDR
"Chỉ doanh nghiệp EU phải lo." Về pháp lý đúng, về thương mại sai. Người mua không có dữ liệu thì không mua, và họ sẽ chuyển sang nguồn có dữ liệu.
"Có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là đủ." Giấy tờ đất chứng minh một phần tính hợp pháp. Tiêu chí không gây mất rừng là kiểm tra riêng dựa trên hiện trạng che phủ trước và sau mốc 2020.
"Hàng sản xuất trước khi áp dụng thì không sao." EUDR có điều khoản về hàng sản xuất trước ngày áp dụng, nhưng phạm vi cụ thể phải đọc kỹ; đặc biệt với gỗ và sản phẩm gỗ có lộ trình chuyển tiếp riêng liên quan đến EUTR.
"Đồ gỗ làm từ gỗ nhập khẩu thì không phải định vị." Sai. Nhà xuất khẩu đồ gỗ phải cung cấp định vị nơi khai thác gỗ, kể cả khi gỗ nhập từ nước thứ ba. Chuỗi cung ứng gỗ nhập khẩu của Việt Nam vì thế cũng chịu tác động.
Câu hỏi thường gặp
EUDR có áp dụng cho cà phê rang xay và cà phê hoà tan không?
Phụ lục của EUDR liệt kê cà phê nhân, cà phê rang, vỏ cà phê và các sản phẩm thay thế chứa cà phê theo mã HS cụ thể. Cà phê hoà tan và chiết xuất cần đối chiếu mã HS với phụ lục hiện hành. Danh sách có thể được Uỷ ban châu Âu sửa đổi, nên kiểm trước khi kết luận.
Nông hộ có phải tự đăng ký hay nộp gì cho EU không?
Không. Nông hộ không có nghĩa vụ trực tiếp với EU. Họ cung cấp thông tin lô đất và giấy tờ cho người thu mua, và doanh nghiệp xuất khẩu tổng hợp để chuyển cho nhà vận hành EU. Điều quan trọng là thoả thuận rõ với nông hộ về việc thu thập và sử dụng dữ liệu.
Dữ liệu định vị có phải là bí mật kinh doanh không?
Với doanh nghiệp, danh sách vùng nguyên liệu là tài sản cạnh tranh. Hãy thoả thuận với người mua về phạm vi sử dụng dữ liệu, chỉ chia sẻ ở mức cần cho tuyên bố thẩm định. Với nông hộ, cần tôn trọng quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân của Việt Nam khi thu thập thông tin gắn với cá nhân.
Hàng tái chế có thuộc phạm vi EUDR không?
EUDR loại trừ sản phẩm được làm hoàn toàn từ nguyên liệu đã hết vòng đời và lẽ ra bị thải bỏ, ví dụ một số sản phẩm giấy, gỗ tái chế. Phần nguyên liệu nguyên sinh trộn vào vẫn thuộc phạm vi. Cần chứng minh nguồn gốc tái chế rõ ràng.
Cơ quan EU kiểm tra tuân thủ bằng cách nào?
Cơ quan thẩm quyền ở từng nước thành viên kiểm tra nhà vận hành theo tỷ lệ gắn với mức rủi ro quốc gia, dùng đối chiếu hồ sơ, ảnh vệ tinh, thậm chí phân tích đồng vị hay ADN với gỗ. Vi phạm có thể dẫn tới phạt tiền, tịch thu hàng và cấm tham gia thị trường.