GlobalGAP (viết chính thức là GLOBALG.A.P.) là bộ tiêu chuẩn tư nhân về thực hành nông nghiệp tốt, áp dụng cho trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ sản, được chứng nhận bởi bên thứ ba độc lập. Nó kiểm soát những gì diễn ra trên trang trại: chọn giống, quản lý đất và nước, dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, thu hoạch, vệ sinh, an toàn người lao động, truy xuất lô hàng.
GlobalGAP không phải luật của nước nào. Nó là điều kiện mua hàng của nhiều chuỗi siêu thị, nhất là ở châu Âu, và vì thế với trái cây, rau tươi đi vào kênh bán lẻ hiện đại, nó gần như là vé vào cửa. Câu hỏi thực tế với doanh nghiệp Việt Nam thường không phải "có nên làm GlobalGAP không" mà là "làm cho một trang trại riêng hay cho cả nhóm nông hộ, và ai giữ chứng nhận".
Từ EurepGAP đến GlobalGAP: chuẩn của người mua, không phải của nhà nước
Tiêu chuẩn ra đời năm 1997 với tên EUREPGAP, sáng kiến của nhóm nhà bán lẻ rau quả châu Âu (Euro-Retailer Produce Working Group). Bối cảnh là các khủng hoảng an toàn thực phẩm cuối thập niên 1990 làm người tiêu dùng mất niềm tin, trong khi mỗi chuỗi siêu thị lại tự đánh giá nhà cung cấp theo cách riêng, khiến nông trại phải tiếp hàng loạt đoàn kiểm tra với yêu cầu chồng chéo. Một chuẩn chung, chứng nhận một lần, được nhiều nhà bán lẻ chấp nhận là lời giải hiệu quả cho cả hai phía.
Năm 2007, khi số nước tham gia vượt xa châu Âu, tiêu chuẩn đổi tên thành GLOBALG.A.P. Ngày nay bộ chuẩn chính là IFA (Integrated Farm Assurance – đảm bảo trang trại tích hợp), có các phạm vi cho rau quả, hoa và cây cảnh, cây trồng đại trà, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản. Tiêu chuẩn được sửa đổi định kỳ; phiên bản 6 tách thành hai dạng (một dạng được GFSI thừa nhận cho an toàn thực phẩm và một dạng gọn hơn), việc chuyển đổi giữa các phiên bản có lộ trình riêng nên doanh nghiệp cần kiểm phiên bản người mua chấp nhận.
Vì là chuẩn tư nhân, sức mạnh của GlobalGAP đến từ thị trường. Có nhà nhập khẩu châu Âu chấp nhận hàng không có GlobalGAP để bán qua chợ đầu mối hoặc kênh dân tộc, nhưng khó bán vào chuỗi siêu thị lớn. Hiểu kênh phân phối cuối cùng của sản phẩm là bước đầu tiên để quyết định có đầu tư hay không.
Cấu trúc điểm kiểm soát: đạt bao nhiêu thì được chứng nhận
Điểm kiểm soát và tiêu chí tuân thủ. Tiêu chuẩn được viết dưới dạng danh sách điểm kiểm soát, mỗi điểm có tiêu chí tuân thủ mô tả cụ thể "thế nào là đạt". Đánh giá viên đi qua từng điểm, ghi đạt, không đạt hoặc không áp dụng kèm giải thích.
Ba cấp độ quan trọng. Trong các phiên bản IFA đã áp dụng rộng rãi, điểm kiểm soát chia thành nghĩa vụ chính (Major Must), nghĩa vụ phụ (Minor Must) và khuyến nghị. Nguyên tắc chung: phải đạt toàn bộ nghĩa vụ chính và tỷ lệ rất cao nghĩa vụ phụ (95% ở các phiên bản phổ biến), khuyến nghị không bắt buộc. Phiên bản mới có thay đổi cách phân cấp, nên kiểm quy tắc chấm của phiên bản bạn đăng ký.
Nhóm nội dung lớn. Truy xuất và phân tách sản phẩm, lưu hồ sơ và tự đánh giá, vệ sinh, sức khoẻ và an toàn người lao động, quản lý chất thải và môi trường, lịch sử và quản lý địa điểm, đất và giá thể, phân bón, nước tưới, bảo vệ cây trồng, thu hoạch và xử lý sau thu hoạch.
Bảo vệ cây trồng là phần nặng nhất. Danh mục thuốc được phép, người phun được đào tạo, kho thuốc đúng quy cách, thời gian cách ly, nhật ký phun, phân tích dư lượng theo rủi ro, và quan trọng là sản phẩm phải đạt MRL của nước nơi nó được bán.
Mã GGN. Mỗi nhà sản xuất hoặc nhóm được cấp một mã số GLOBALG.A.P. (GGN) duy nhất. Người mua tra mã này trên cơ sở dữ liệu của tổ chức để xác minh chứng nhận còn hiệu lực, phạm vi sản phẩm nào. Chứng nhận không tra được trên hệ thống là chứng nhận không có giá trị.
Chứng nhận cá nhân (Option 1) hay chứng nhận nhóm (Option 2)
Ở Việt Nam, phần lớn nông sản đến từ hộ nhỏ vài sào tới vài hecta. Chi phí đánh giá cho từng hộ là không khả thi, nên chứng nhận nhóm là con đường phổ biến cho hợp tác xã và doanh nghiệp liên kết vùng nguyên liệu.
| Khía cạnh | Option 1 – cá nhân hoặc trang trại đa địa điểm | Option 2 – nhóm nhà sản xuất |
|---|---|---|
| Ai giữ chứng nhận | Một chủ thể sản xuất (hộ, trang trại, công ty) có thể nhiều địa điểm | Pháp nhân đại diện nhóm: hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua |
| Hệ thống quản lý chất lượng (QMS) | Bắt buộc nếu nhiều địa điểm, đơn giản nếu một địa điểm | Bắt buộc, là trung tâm của chứng nhận |
| Kiểm tra nội bộ | Tự đánh giá hằng năm | Thanh tra nội bộ từng thành viên mỗi năm, đánh giá nội bộ QMS |
| Tổ chức chứng nhận làm gì | Đánh giá trực tiếp trang trại | Đánh giá QMS và lấy mẫu một số thành viên (thường theo căn bậc hai số thành viên) |
| Rủi ro | Chỉ ảnh hưởng một chủ thể | Một thành viên vi phạm nghiêm trọng có thể kéo theo đình chỉ cả nhóm nếu QMS không xử lý |
| Phù hợp | Trang trại lớn, doanh nghiệp tự trồng | Hợp tác xã, liên kết hộ nhỏ, doanh nghiệp xuất khẩu có vùng nguyên liệu |
Điểm mấu chốt của Option 2 là QMS phải có thực quyền: thanh tra nội bộ độc lập với người thu mua, có quyền đình chỉ thành viên vi phạm và loại sản phẩm của họ khỏi lô mang nhãn GlobalGAP. Nhóm mà ban quản lý không dám xử lý thành viên sẽ không qua được đánh giá thứ hai.
Các bước đi tới chứng nhận GlobalGAP
Lộ trình dưới đây cho một nhóm nông hộ trồng trái cây do doanh nghiệp xuất khẩu dẫn dắt. Với trang trại riêng, bỏ các bước về QMS nhóm.
- Xác định sản phẩm, thị trường và kênh bán, hỏi người mua phiên bản tiêu chuẩn và các bổ sung (add-on) họ yêu cầu.
- Chọn tổ chức chứng nhận được GlobalGAP phê duyệt cho phạm vi đó và đang hoạt động tại Việt Nam; so sánh không chỉ phí mà cả lịch đánh giá và kinh nghiệm với cây trồng của bạn.
- Đăng ký vào cơ sở dữ liệu qua tổ chức chứng nhận để nhận GGN.
- Xây QMS cho nhóm: sổ tay, quy trình tuyển và loại thành viên, hợp đồng với hộ, đào tạo, thanh tra nội bộ, xử lý khiếu nại, truy xuất và thu hồi.
- Đưa các hộ vào thực hành: kho thuốc, nhật ký, khu rửa tay và nhà vệ sinh cho người thu hoạch, phân tích rủi ro địa điểm, phân tích nước tưới.
- Thanh tra nội bộ toàn bộ thành viên, khắc phục điểm không đạt, đánh giá nội bộ QMS.
- Đánh giá chứng nhận lần đầu; khắc phục điểm không đạt trong thời hạn cho phép.
- Duy trì: chứng nhận theo chu kỳ hằng năm, có thể kèm đánh giá không báo trước.
Thời gian chuẩn bị phụ thuộc mức xuất phát của vùng trồng: vùng đã làm VietGAP nghiêm túc có thể chuyển nhanh, vùng chưa có nhật ký canh tác thì cần ít nhất một vụ để có lịch sử hồ sơ.
GlobalGAP và VietGAP khác nhau ở đâu
Hai bộ chuẩn chung triết lý thực hành nông nghiệp tốt, nhưng khác về chủ thể ban hành và sự thừa nhận trên thị trường.
| Tiêu chí | VietGAP | GlobalGAP |
|---|---|---|
| Chủ thể ban hành | Nhà nước Việt Nam (tiêu chuẩn quốc gia TCVN) | Tổ chức tư nhân quốc tế |
| Thừa nhận | Chủ yếu trong nước, một số chương trình hỗ trợ của địa phương | Nhiều chuỗi bán lẻ quốc tế, nhất là châu Âu |
| Mức chi tiết | Gọn hơn, phù hợp nông hộ | Chi tiết hơn về hồ sơ, an toàn lao động, môi trường |
| Tra cứu chứng nhận | Theo tổ chức chứng nhận và cơ quan quản lý | Cơ sở dữ liệu trực tuyến thống nhất qua mã GGN |
| Vai trò hợp lý | Nền tảng để nâng lên GlobalGAP, đáp ứng kênh trong nước | Vào kênh bán lẻ hiện đại ở thị trường khó tính |
Cách tiếp cận hiệu quả là coi VietGAP là bước đệm: hộ đã quen ghi nhật ký, có kho thuốc và hiểu thời gian cách ly thì chuyển sang GlobalGAP chủ yếu là bổ sung hồ sơ và các yêu cầu về người lao động, môi trường.
Những chỗ vùng trồng Việt Nam hay trượt
Nhật ký viết bù cuối vụ. Đánh giá viên đối chiếu nhật ký phun với hoá đơn mua thuốc, tồn kho thuốc và lời kể của người phun. Ba nguồn không khớp là điểm không đạt nghiêm trọng.
Kho thuốc trong nhà ở hoặc bếp. Yêu cầu kho riêng, có khoá, thông gió, chống tràn, xa nguồn nước và thực phẩm. Với hộ nhỏ, một tủ kim loại riêng đặt đúng chỗ có thể đáp ứng.
Thiếu đánh giá rủi ro. Đánh giá rủi ro địa điểm (đất từng dùng làm gì, nguồn ô nhiễm lân cận), rủi ro nước tưới, rủi ro vệ sinh khi thu hoạch. Nhiều nhóm có quy trình nhưng không có văn bản đánh giá rủi ro làm cơ sở cho quy trình.
Người lao động thời vụ không được đào tạo. Thợ hái thuê theo ngày cũng phải được hướng dẫn vệ sinh và an toàn, có ghi nhận. Đây là phần mà phần bổ sung về thực hành xã hội (GRASP) còn đi sâu hơn.
Trộn hàng không chứng nhận vào lô có chứng nhận. Khi sản lượng nhóm không đủ đơn, việc gom thêm hàng ngoài nhóm rồi xuất dưới GGN là vi phạm phân tách sản phẩm, có thể dẫn tới đình chỉ ngay.
Khi nào GlobalGAP đáng tiền và khi nào chưa
Chứng nhận là khoản chi định kỳ, không phải đầu tư một lần, nên câu hỏi kinh tế cần được trả lời bằng con số của chính bạn. Cách tính đơn giản: lấy chênh lệch giá hoặc sản lượng bán thêm được nhờ vào kênh yêu cầu GlobalGAP, trừ đi tổng chi phí hằng năm gồm phí đánh giá, nhân sự QMS, phân tích, khấu hao cơ sở vật chất. Ví dụ giả định: nhóm 60 hộ, sản lượng xuất qua kênh siêu thị 400 tấn mỗi năm, giá cao hơn kênh thường 1.500 đồng mỗi kg, tức chênh lệch 600 triệu đồng; nếu tổng chi phí duy trì dưới mức này đáng kể thì chứng nhận có lãi.
Phép tính đó chỉ đúng khi đã có người mua cam kết. Sai lầm hay gặp là làm chứng nhận trước rồi mới đi tìm khách, trong khi kênh mục tiêu lại yêu cầu phiên bản khác hoặc chuẩn khác. Ngược lại, có những trường hợp GlobalGAP mang lợi ích ngoài giá: hồ sơ canh tác giúp giảm rủi ro vượt dư lượng, quy trình nhóm giúp doanh nghiệp kiểm soát vùng nguyên liệu, và lịch sử chứng nhận nhiều năm là bằng chứng mạnh khi thương lượng với người mua mới. Đánh giá cả hai mặt trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí làm GlobalGAP gồm những khoản nào?
Phí đăng ký và phí sử dụng hệ thống, phí đánh giá của tổ chức chứng nhận, chi phí tư vấn nếu thuê, đầu tư cơ sở vật chất như kho thuốc, nhà vệ sinh, khu sơ chế, phân tích nước và dư lượng, và chi phí nhân sự cho QMS. Mức cụ thể khác nhau theo quy mô và tổ chức chứng nhận, nên xin báo giá từ vài đơn vị.
Có GlobalGAP rồi thì hàng có chắc chắn đạt MRL không?
Không. Chứng nhận đánh giá hệ thống thực hành trên trang trại, không thay cho phân tích dư lượng từng lô. Một trang trại có chứng nhận vẫn có thể có lô vượt mức nếu dùng hoạt chất không có trong danh mục thị trường đích. Người mua vẫn yêu cầu kết quả phân tích.
GlobalGAP có áp dụng cho nuôi tôm, cá không?
Có, qua phạm vi nuôi trồng thuỷ sản trong bộ IFA, bao gồm trại giống, nuôi thương phẩm và yêu cầu về thức ăn, thuốc thú y, phúc lợi động vật, môi trường. Với thuỷ sản, người mua còn có thể yêu cầu các chuẩn khác như ASC hoặc BAP tuỳ kênh.
GRASP là gì và có bắt buộc không?
GRASP là phần bổ sung đánh giá thực hành xã hội trên trang trại: quyền người lao động, tiền lương, giờ làm, kênh khiếu nại, lao động trẻ em. Nó không bắt buộc theo tiêu chuẩn gốc nhưng một số nhà bán lẻ yêu cầu. Hỏi người mua trước khi đăng ký.
Một doanh nghiệp xuất khẩu không có vườn có giữ chứng nhận GlobalGAP được không?
Được, với tư cách pháp nhân quản lý nhóm theo Option 2, nếu xây dựng QMS và ký hợp đồng ràng buộc với các hộ thành viên. Nếu chỉ sơ chế, đóng gói hàng của trang trại đã có chứng nhận, doanh nghiệp có thể cần chứng nhận chuỗi hành trình sản phẩm riêng để giữ được tuyên bố GlobalGAP trên lô hàng.
Đánh giá không báo trước diễn ra thế nào?
Tổ chức chứng nhận phải thực hiện một tỷ lệ đánh giá hoặc thanh tra không báo trước hoặc báo trước rất ngắn trong số các nhà sản xuất mình chứng nhận. Mục đích là kiểm thực hành thật trong mùa vụ, không phải hồ sơ được chuẩn bị riêng cho ngày đánh giá.