Demurrage (phí lưu container tại bãi cảng) là khoản hãng tàu thu khi container có hàng nằm trong khu vực cảng quá số ngày miễn phí. Detention (phí lưu container ngoài cảng) là khoản thu khi người nhận hoặc người gửi giữ container bên ngoài cảng quá thời hạn, tính từ lúc container rời cảng đến khi container rỗng được trả về bãi chỉ định. Hai khoản này thường gọi chung là DEM/DET, và tách biệt với phí lưu bãi (storage) do cảng thu cho việc chiếm chỗ trên bãi.
Với một lô hàng nhập bị vướng kiểm tra chuyên ngành hay thiếu chứng từ, chi phí DEM/DET tích luỹ theo ngày với biểu phí bậc thang tăng dần, có khi vượt cả cước biển. Hiểu đúng cách tính và chủ động đàm phán thời gian miễn phí ngay từ lúc đặt chỗ là cách rẻ nhất để kiểm soát khoản này.
Ba khoản phí dễ lẫn: ai thu, tính khi nào
Cách gọi tên có khác nhau giữa các hãng tàu và quốc gia, nhưng về bản chất có ba khoản riêng biệt.
| Khoản phí | Ai thu | Bắt đầu tính | Kết thúc | Bản chất |
|---|---|---|---|---|
| Demurrage | Hãng tàu | Hết ngày miễn phí khi container có hàng còn trong cảng | Container được kéo ra khỏi cảng | Bù việc container của hãng bị chiếm dụng trong cảng |
| Detention | Hãng tàu | Hết ngày miễn phí sau khi container rời cảng | Container rỗng được trả về bãi | Bù việc container bị giữ ngoài cảng |
| Storage (lưu bãi) | Cảng hoặc kho bãi | Hết thời gian lưu bãi miễn phí của cảng | Container rời bãi | Bù việc chiếm diện tích bãi |
| DEM/DET gộp | Hãng tàu | Hết tổng số ngày miễn phí gộp | Container rỗng được trả về | Một quỹ ngày dùng chung cho cả trong và ngoài cảng |
Với hàng nhập, container nằm cảng chờ thủ tục sẽ chịu đồng thời demurrage của hãng tàu và storage của cảng. Hai khoản này độc lập, giải quyết với hai đơn vị khác nhau và có thời gian miễn phí khác nhau.
Với hàng xuất, các khái niệm áp ngược lại: detention tính từ khi bạn lấy container rỗng ra khỏi bãi đến khi container có hàng được hạ bãi cảng; demurrage tính nếu container đã hạ bãi nhưng chưa được xếp lên tàu quá số ngày miễn phí, ví dụ do hàng bị rớt tàu.
Thời gian miễn phí được tính như thế nào
Thời gian miễn phí (free time) là số ngày hãng tàu cho phép sử dụng container không mất phí. Mức chuẩn được hãng tàu công bố theo cảng và loại container; container lạnh và container chuyên dụng thường có ít ngày miễn phí hơn và phí cao hơn vì giá trị thiết bị lớn. Chủ hàng có khối lượng lớn hoặc đặt qua forwarder có hợp đồng tốt có thể thương lượng thêm ngày miễn phí.
Chi tiết quan trọng là cách đếm ngày. Cần xác định: ngày bắt đầu là ngày tàu dỡ container hay ngày tàu cập cảng; có tính ngày lễ, ngày nghỉ cuối tuần không; ngày cuối cùng tính đến hết giờ nào. Hai hãng cùng cho bảy ngày miễn phí nhưng một bên tính theo ngày lịch, một bên loại ngày nghỉ, có thể chênh nhau hai ba ngày thực tế, đặc biệt quanh Tết Nguyên đán.
Sau khi hết thời gian miễn phí, phí thường tính theo bậc thang: vài ngày đầu một mức, các ngày tiếp theo mức cao hơn, và từ một mốc trở đi mức cao nhất. Cấu trúc này nhằm khuyến khích trả container nhanh, nhưng cũng khiến chi phí tăng phi tuyến khi lô hàng bị kẹt lâu.
Ngoài ra cần biết thời gian miễn phí là theo lô hay theo từng container. Một lô năm container, nếu bốn container trả đúng hạn còn một container trả trễ, phí chỉ tính cho container trễ. Với hợp đồng DEM/DET gộp, quỹ ngày miễn phí được dùng linh hoạt giữa thời gian trong cảng và ngoài cảng, có lợi khi thủ tục nhanh nhưng việc dỡ hàng tại kho lâu.
Ví dụ tính phí lưu container với số liệu giả định
Giả định một container 40 feet hàng nhập, DEM và DET tính riêng, mỗi khoản 5 ngày miễn phí. Biểu phí giả định cho cả DEM và DET: ngày 1–5 sau miễn phí 20 USD/ngày, ngày 6–10 là 40 USD/ngày, từ ngày 11 là 60 USD/ngày. Container nằm cảng 12 ngày chờ kiểm tra chuyên ngành, sau đó nằm kho người nhận 8 ngày mới trả rỗng.
| Khoản | Tổng ngày | Ngày phải trả phí | Cách tính (giả định) | Thành tiền (giả định) |
|---|---|---|---|---|
| Demurrage | 12 | 7 | 5 × 20 + 2 × 40 | 180 USD |
| Detention | 8 | 3 | 3 × 20 | 60 USD |
| Storage của cảng | 12 | theo biểu phí cảng | tính riêng theo quy định của cảng | chưa tính |
| Tổng DEM/DET | 240 USD |
Cùng số liệu nếu hợp đồng là DEM/DET gộp 10 ngày, tổng 20 ngày sử dụng trừ 10 ngày miễn phí còn 10 ngày phải trả: 5 × 20 + 5 × 40 = 300 USD. Như vậy gộp không phải lúc nào cũng lợi hơn; nó lợi khi phân bố ngày giữa trong và ngoài cảng lệch mạnh về một phía. Hãy tính cả hai cách với kịch bản thật của doanh nghiệp trước khi đàm phán.
Nguyên nhân phổ biến khiến container bị lưu quá hạn
Chứng từ đến chậm hơn hàng. Trên các tuyến ngắn như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản về Việt Nam, hàng có thể đến trước khi bộ chứng từ gốc về tới ngân hàng hoặc người mua. Không có vận đơn gốc hoặc điện giao hàng thì không lấy được lệnh giao hàng.
Kiểm tra chuyên ngành kéo dài. Hàng phải kiểm dịch, kiểm tra an toàn thực phẩm, kiểm tra chất lượng có thể phải chờ lấy mẫu và có kết quả trước khi thông quan. Nếu đăng ký kiểm tra muộn, thời gian chờ chồng lên thời gian miễn phí.
Sai sót tờ khai hoặc mã HS. Phải sửa tờ khai, bổ sung hồ sơ, tham vấn giá hay phân luồng kiểm tra thực tế đều thêm ngày. Đây là phần doanh nghiệp kiểm soát được nhiều nhất bằng việc chuẩn bị hồ sơ trước khi tàu đến.
Kho người nhận không đủ năng lực rút hàng. Lô nhiều container về cùng lúc trong khi kho chỉ dỡ được vài container một ngày. Container chờ ngoài cổng kho tiếp tục chịu detention.
Thiếu xe hoặc bãi trả rỗng xa, đầy. Mùa cao điểm, xe đầu kéo khan hiếm; bãi trả rỗng chỉ định có thể ở xa hoặc tạm ngừng nhận container của một hãng. Ghi lại bằng chứng khi bị từ chối nhận rỗng để làm căn cứ xin giảm phí.
Tranh chấp thương mại giữa người mua và người bán. Khi hàng không đúng hợp đồng hoặc người mua chậm thanh toán, hàng có thể bị bỏ ở cảng. Phí lưu container khi đó thường đòi người gửi trên vận đơn nếu người nhận không đến nhận hàng.
Quy trình kiểm soát DEM/DET cho bộ phận xuất nhập khẩu
Áp dụng cho mỗi lô hàng nhập, bắt đầu từ lúc đặt hàng chứ không phải lúc tàu đến:
- Đàm phán thời gian miễn phí khi chọn hãng tàu hoặc forwarder, ghi rõ số ngày, cách đếm ngày, loại DEM/DET riêng hay gộp vào xác nhận đặt chỗ.
- Chuẩn bị hồ sơ hải quan và kiểm tra chuyên ngành trước khi tàu đến: mã HS đã xác định, giấy phép nếu có, đăng ký kiểm tra chuyên ngành ngay khi đủ điều kiện.
- Theo dõi chứng từ: yêu cầu người bán gửi bản scan sớm, dùng điện giao hàng hoặc vận đơn xuất trình tại cảng xếp khi phù hợp với phương thức thanh toán.
- Lập lịch kéo container theo năng lực rút hàng thực tế của kho, ưu tiên kéo về sớm khi phí lưu bãi cảng cao hơn chi phí để ở bãi riêng.
- Ghi lại mốc thời gian của từng container: ngày dỡ, ngày lấy lệnh, ngày ra cảng, ngày trả rỗng, kèm phiếu giao nhận container ở từng lần ra vào cổng.
- Đối chiếu hoá đơn DEM/DET với mốc thời gian của mình trước khi thanh toán; sai lệch về ngày bắt đầu, ngày lễ hoặc biểu phí là chuyện thường gặp.
- Xin giảm phí bằng văn bản khi nguyên nhân chậm nằm ngoài kiểm soát, như bãi rỗng từ chối nhận hoặc cảng ùn tắc, kèm bằng chứng.
Đặt một chỉ số đơn giản cho bộ phận: chi phí DEM/DET trên mỗi container nhập theo tháng. Chỉ số này phản ánh cùng lúc chất lượng hồ sơ, tốc độ thủ tục và năng lực kho, nên rất hữu ích để phát hiện điểm nghẽn.
Tranh chấp phí lưu container và xu hướng quản lý trên thế giới
Phí lưu container từ lâu là nguồn bất bình của chủ hàng, đặc biệt trong giai đoạn ùn tắc cảng toàn cầu những năm 2020–2022, khi container không trả được vì bãi rỗng đầy hoặc cảng không nhận, nhưng phí vẫn tính. Nhiều chủ hàng cho rằng phí lúc đó không còn là động lực để trả container nhanh mà trở thành nguồn doanh thu.
Tại Mỹ, Ủy ban Hàng hải Liên bang (FMC) đã ban hành quy tắc diễn giải về tính hợp lý của phí lưu container năm 2020 và Đạo luật Cải cách Vận tải biển 2022 (Ocean Shipping Reform Act) tăng thẩm quyền xử lý khiếu nại, đặt yêu cầu về nội dung hoá đơn phí lưu container. Ở nơi khác, cơ quan cạnh tranh và cơ quan hàng hải cũng chú ý hơn tới khoản phí này.
Tại Việt Nam, giá dịch vụ tại cảng biển và các khoản phụ thu của hãng tàu chịu sự điều chỉnh của quy định về giá và yêu cầu niêm yết công khai. Chi tiết thay đổi theo văn bản hiện hành, nên khi có tranh chấp, doanh nghiệp nên kiểm biểu phí đã niêm yết của hãng, quy định mới nhất của cơ quan quản lý hàng hải và tham khảo hiệp hội ngành hàng hoặc hiệp hội doanh nghiệp logistics.
Bài học cho doanh nghiệp: phí lưu container thương lượng được trước, rất khó thương lượng sau. Đưa điều khoản về thời gian miễn phí và cách đếm ngày vào hợp đồng với forwarder, lưu giữ bằng chứng thời gian, và coi khoản này là một chỉ tiêu chi phí cần quản lý như cước.
Câu hỏi thường gặp
Người gửi hàng có phải trả DEM/DET khi người nhận không lấy hàng không?
Có thể. Hãng tàu có quan hệ hợp đồng với người gửi đứng tên trên vận đơn; khi người nhận bỏ hàng, hãng thường đòi người gửi các phí lưu container, lưu bãi và chi phí xử lý hàng. Đây là lý do cần thẩm định người mua và chọn phương thức thanh toán an toàn.
Phí lưu bãi của cảng có được miễn khi hãng tàu đã miễn DEM không?
Không đương nhiên. Cảng và hãng tàu là hai đơn vị khác nhau với biểu phí riêng. Việc hãng tàu cho thêm ngày miễn phí container không ràng buộc cảng. Cần kiểm tra cả hai biểu phí khi tính chi phí lô hàng.
Có thể kéo container về kho riêng để tránh phí lưu bãi cảng không?
Có, nếu hàng đã được phép đưa về bảo quản hoặc đã thông quan, tuỳ trường hợp theo quy định hải quan. Kéo ra khỏi cảng sẽ dừng demurrage và phí lưu bãi cảng nhưng bắt đầu tính detention. Cần so sánh mức phí của từng khoản theo kịch bản thời gian thực tế.
Container bị hư hỏng khi trả rỗng thì tính thế nào?
Bãi kiểm tra container khi nhận rỗng và ghi tình trạng. Hư hỏng do quá trình sử dụng của chủ hàng như thủng vách, sàn hỏng, bẩn dầu có thể bị tính phí sửa chữa và vệ sinh. Ảnh chụp và biên bản lúc nhận container là căn cứ để phản biện những hư hỏng có sẵn.
Có nên mua thêm ngày miễn phí trước khi tàu đến không?
Một số hãng tàu bán gói thêm ngày miễn phí với giá thấp hơn mức phí lưu container thông thường. Nếu biết trước lô hàng phải kiểm tra chuyên ngành dài ngày, mua thêm sớm thường rẻ hơn trả phí sau. Hỏi forwarder các lựa chọn khi đặt chỗ.
Phí lưu container có được tính vào trị giá hải quan không?
Theo nguyên tắc chung về trị giá hải quan, chi phí phát sinh sau khi hàng đến cửa khẩu nhập đầu tiên thường không cộng vào trị giá tính thuế. Cách xử lý cụ thể còn phụ thuộc quy định hiện hành và chứng từ, nên nên kiểm với bộ phận khai báo hoặc cơ quan hải quan.