Xuất khẩu chính ngạch là bán hàng theo hợp đồng thương mại quốc tế thông thường: có hợp đồng, khai hải quan đầy đủ ở cả hai nước, thanh toán qua ngân hàng, hàng chịu toàn bộ quy định kiểm dịch và thuế của nước nhập khẩu. Còn "tiểu ngạch" là cách gọi dân gian ở Việt Nam cho các hình thức buôn bán qua biên giới đất liền được hưởng cơ chế riêng của vùng biên: mua bán của thương nhân tại cửa khẩu biên giới và trao đổi hàng hoá của cư dân biên giới trong định mức.
Khác biệt cốt lõi không nằm ở quy mô lô hàng mà ở chủ thể được làm thủ tục, mức độ ràng buộc pháp lý của giao dịch và quyền kiểm soát của người bán đối với hàng sau khi qua biên giới. Từ phía Trung Quốc, hàng đi chính ngạch được xử lý như mậu dịch thông thường, còn hàng "tiểu ngạch" rơi vào hai cơ chế: mậu dịch biên giới quy mô nhỏ của doanh nghiệp vùng biên và hỗ thị (trao đổi) của cư dân biên giới.
Bài này phân tích cơ chế vận hành của từng kênh, vì sao nhiều năm nông sản Việt đi tiểu ngạch, vì sao xu hướng hiện nay là chính ngạch hoá, và cách doanh nghiệp tự đánh giá nên đi kênh nào. Quy định cụ thể về định mức, thuế và thủ tục thay đổi theo thời kỳ; bạn cần kiểm văn bản hiện hành và hỏi cơ quan hải quan cửa khẩu trước khi làm.
Ba hình thức buôn bán qua biên giới đặt cạnh nhau
Bảng dưới mô tả cấu trúc chung của ba hình thức, nhìn từ cả hai phía biên giới. Tên gọi chính thức trong văn bản pháp luật của mỗi nước khác với cách gọi trong giới buôn bán, nên khi làm việc với cơ quan nhà nước hãy dùng thuật ngữ trong văn bản.
| Tiêu chí | Chính ngạch | Mậu dịch biên giới của thương nhân | Trao đổi của cư dân biên giới |
|---|---|---|---|
| Người bán phía Việt Nam | Doanh nghiệp bất kỳ có quyền xuất khẩu | Thương nhân, thường bán cho doanh nghiệp vùng biên phía bên kia | Cư dân sinh sống ở khu vực biên giới |
| Người mua phía Trung Quốc | Doanh nghiệp có quyền nhập khẩu ở bất kỳ địa phương nào | Doanh nghiệp được phép kinh doanh mậu dịch biên giới | Cư dân biên giới, sau đó thường bán lại cho thương nhân |
| Hợp đồng | Hợp đồng ngoại thương đầy đủ | Có hợp đồng, thường đơn giản | Thường không có hợp đồng mua bán quốc tế |
| Thuế nhập khẩu phía mua | Theo biểu thuế, có thể hưởng ưu đãi FTA nếu có chứng từ xuất xứ | Theo cơ chế mậu dịch biên giới | Miễn trong định mức cho mỗi cư dân |
| Kiểm dịch, an toàn thực phẩm | Áp dụng đầy đủ | Ngày càng áp dụng như chính ngạch | Ngày càng siết, đặc biệt với nông sản |
| Phạm vi tiêu thụ | Toàn quốc | Chủ yếu qua đầu mối vùng biên | Hạn chế, hàng phải gom qua thương nhân |
| Thanh toán | Qua ngân hàng, đa dạng phương thức | Qua ngân hàng khu vực biên giới, có thể bằng đồng bản tệ | Tiền mặt hoặc qua kênh dành cho cư dân |
Điểm cần ghi nhớ là ranh giới giữa các cột không cố định. Cùng một lô sầu riêng hay thanh long, mười năm trước có thể qua cửa khẩu theo cơ chế cư dân; hiện nay phần lớn phải đáp ứng điều kiện kiểm dịch giống chính ngạch dù vẫn khai theo hình thức biên mậu. Vì vậy, câu hỏi "đi tiểu ngạch có dễ hơn không" chỉ có câu trả lời đúng cho một thời điểm và một mặt hàng cụ thể.
Vì sao tiểu ngạch từng là kênh chính của nông sản Việt
Trong khoảng hai thập kỷ đầu thế kỷ này, một phần lớn trái cây tươi của Việt Nam sang Trung Quốc đi qua cửa khẩu đường bộ theo cơ chế biên mậu. Lý do không phải vì nhà vườn hay thương lái không biết làm chính ngạch, mà vì cơ chế này khớp với đặc điểm của hàng hoá và thị trường lúc đó.
Thứ nhất, thủ tục nhẹ và nhanh. Trái cây chín nhanh, mỗi ngày nằm chờ là mất giá, nên một kênh không đòi hỏi bộ hồ sơ dày tỏ ra hấp dẫn. Thứ hai, người mua là thương nhân vùng biên quen thu gom, phân loại và đẩy hàng vào các chợ đầu mối nội địa của họ; người bán Việt không cần tìm khách ở Thượng Hải hay Bắc Kinh. Thứ ba, chi phí thuế và phí qua cơ chế cư dân thấp hơn mậu dịch thông thường. Thứ tư, lúc đó yêu cầu kiểm dịch và truy xuất với hàng qua cơ chế biên giới còn lỏng.
Cái giá phải trả nằm ở phía ít ai tính: người bán Việt gần như không kiểm soát được giá và đầu ra. Hàng giao tại bãi xe cửa khẩu, giá chốt theo ngày, nhiều giao dịch không có hợp đồng ràng buộc. Khi phía mua đột ngột hạ giá, từ chối nhận hay giảm số xe được thông quan, chủ hàng đứng giữa hai lựa chọn tệ: bán rẻ hoặc chở về. Các đợt ùn ứ xe nông sản ở cửa khẩu Lạng Sơn, Lào Cai những năm trước là biểu hiện rõ nhất của sự lệ thuộc này.
Xu hướng chính ngạch hoá: cơ chế phía sau
Nước nhập khẩu siết kiểm soát an toàn thực phẩm. Từ khoảng năm 2018 trở đi, cơ quan hải quan Trung Quốc từng bước áp dụng yêu cầu về mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và kiểm dịch cho nông sản đi qua cơ chế biên giới, thu hẹp dần khoảng cách với chính ngạch. Khi điều kiện kỹ thuật như nhau, lợi thế của tiểu ngạch chỉ còn ở thủ tục giấy tờ.
Kênh cư dân biên giới bị giới hạn về phạm vi. Hàng nhập theo cơ chế trao đổi cư dân vốn dành cho nhu cầu đời sống vùng biên. Khi khối lượng nông sản đi qua kênh này quá lớn, phía quản lý có động cơ điều chỉnh để kênh trở về đúng mục đích, và các điều chỉnh đó thường đến đột ngột với người bán.
Doanh nghiệp muốn giữ giá trị gia tăng. Bán chính ngạch cho nhà nhập khẩu ở sâu trong nội địa, hoặc cho chuỗi bán lẻ, cho phép xây dựng thương hiệu, ký hợp đồng dài hạn và định giá theo chất lượng. Kênh biên mậu gần như chỉ định giá theo khối lượng và thời điểm.
Ưu đãi thuế từ hiệp định thương mại chỉ có với chính ngạch. Hàng chính ngạch có chứng từ xuất xứ hợp lệ có thể được hưởng thuế suất ưu đãi theo hiệp định ASEAN–Trung Quốc hoặc RCEP. Chi tiết về quy tắc xuất xứ nằm ở danh mục hiệp định thương mại của site; ở đây chỉ cần biết ưu đãi này không áp dụng cho hàng qua kênh cư dân.
Thanh toán và tín dụng minh bạch hơn. Ngân hàng chỉ tài trợ vốn lưu động hay chiết khấu chứng từ khi có hợp đồng và bộ chứng từ chuẩn. Doanh nghiệp muốn mở rộng quy mô sớm muộn cũng cần hồ sơ giao dịch sạch, thứ mà tiểu ngạch không tạo ra.
Hiểu lầm phổ biến về tiểu ngạch
"Tiểu ngạch là buôn lậu." Sai. Mậu dịch biên giới và trao đổi cư dân là các hình thức hợp pháp, có khung pháp lý riêng ở cả hai nước, được làm thủ tục tại cửa khẩu. Buôn lậu là đưa hàng qua biên giới trốn tránh kiểm soát hải quan, qua đường mòn, lối mở không được phép. Gộp hai khái niệm làm nhiều người ngại hỏi cơ quan chức năng về một kênh hoàn toàn hợp lệ.
"Tiểu ngạch không cần đáp ứng tiêu chuẩn." Không còn đúng. Với trái cây tươi, phần lớn yêu cầu về mã vùng trồng, mã đóng gói và kiểm dịch thực vật hiện áp dụng bất kể hình thức khai báo. Một lô hàng không có mã vẫn có thể bị từ chối dù đi theo cơ chế biên mậu.
"Chính ngạch thì chậm và đắt hơn hẳn." Thủ tục chính ngạch nặng hơn ở khâu chuẩn bị hồ sơ lần đầu, nhưng khi đã có hợp đồng mẫu, đối tác nhập khẩu ổn định và đại lý hải quan quen việc, thời gian thông quan tại cửa khẩu không nhất thiết dài hơn. Chi phí cao hơn một chút có thể được bù bằng giá bán ổn định và rủi ro bị ép giá thấp hơn.
"Tiểu ngạch là một con đường duy nhất." Thực tế trong giới buôn bán, chữ này bao trùm ít nhất hai cơ chế khác nhau (thương nhân và cư dân), mỗi cơ chế có điều kiện, định mức và rủi ro riêng. Khi đàm phán với người mua, hãy hỏi rõ họ nhập theo cơ chế nào.
Tự đánh giá: lô hàng của bạn nên đi kênh nào
Không có câu trả lời chung cho mọi doanh nghiệp. Năm câu hỏi dưới đây giúp bạn xác định kênh phù hợp với sản phẩm, năng lực và mục tiêu của mình.
- Mặt hàng đã được phía nhập khẩu cho phép chính thức chưa? Với nông sản tươi, nếu chưa có thoả thuận kiểm dịch cho loại quả đó, hàng không thể đi chính ngạch và việc đi qua kênh khác cũng ngày càng rủi ro. Kiểm danh sách hiện hành qua cơ quan bảo vệ thực vật và Văn phòng SPS Việt Nam.
- Bạn có vùng trồng và cơ sở đóng gói đã được cấp mã chưa? Không có mã thì cả hai kênh đều khó, nên đây là điều kiện tiên quyết chứ không phải yếu tố phân biệt kênh.
- Người mua của bạn là ai và ở đâu? Nhà nhập khẩu ở nội địa hay chuỗi bán lẻ gần như luôn yêu cầu chính ngạch. Thương nhân vùng biên có thể nhận cả hai.
- Bạn cần gì từ giao dịch ngoài tiền hàng? Nếu cần hợp đồng dài hạn, tín dụng ngân hàng, hưởng ưu đãi thuế, xây thương hiệu tại thị trường, chính ngạch là lựa chọn duy nhất có thể đáp ứng.
- Bạn chịu được rủi ro bị ép giá và ùn tắc đến mức nào? Nếu dòng tiền mỏng và hàng dễ hỏng, phương án phụ thuộc vào thương nhân vùng biên với giá theo ngày là rủi ro lớn nhất bạn có thể chọn.
Nhiều doanh nghiệp đi song song: chính ngạch cho phần hàng loại một với đối tác ổn định, kênh biên mậu cho phần còn lại khi vào chính vụ. Cách làm này hợp lý nếu cả hai phần đều đáp ứng điều kiện kỹ thuật như nhau, và nếu doanh nghiệp theo dõi sát tỷ trọng để không quay lại lệ thuộc vào một kênh.
Những gì cần kiểm trước mỗi mùa vụ
Vì khung pháp lý và thực tiễn ở cửa khẩu thay đổi theo từng giai đoạn, kinh nghiệm của mùa trước không đảm bảo cho mùa này. Trước mỗi vụ, doanh nghiệp nên xác nhận lại bốn nhóm thông tin. Nhóm một: danh sách mã vùng trồng và mã cơ sở đóng gói của mình còn hiệu lực trên hệ thống của phía nhập khẩu hay đã bị tạm dừng. Nhóm hai: cửa khẩu dự kiến đi có nhận loại hàng đó theo hình thức mình định khai hay không, vì không phải cửa khẩu nào cũng được chỉ định cho trái cây hoặc cho mọi loại hình. Nhóm ba: thông báo mới nhất của phía nhập khẩu về chỉ tiêu kiểm tra (dư lượng, kim loại nặng, sinh vật gây hại). Nhóm bốn: lịch nghỉ lễ của cả hai nước và dự báo lượng xe dồn về cửa khẩu.
Nguồn đáng tin cho các thông tin này gồm cơ quan bảo vệ thực vật và cơ quan quản lý chất lượng nông sản thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Văn phòng SPS Việt Nam, Bộ Công Thương và ban quản lý cửa khẩu của tỉnh. Lời kể của thương lái hay nhóm chat có giá trị như tín hiệu sớm, nhưng không thay được văn bản chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp không ở tỉnh biên giới có được làm mậu dịch biên giới không?
Phía Việt Nam, thương nhân không bắt buộc đặt trụ sở ở tỉnh biên giới để mua bán qua cửa khẩu, nhưng phải làm thủ tục tại cửa khẩu được phép và tuân thủ quy định quản lý thương mại biên giới hiện hành. Điều kiện của phía mua bên kia biên giới là chuyện khác, nên cần hỏi rõ đối tác họ nhập theo cơ chế nào.
Đi tiểu ngạch có cần giấy chứng nhận xuất xứ không?
Hàng qua kênh cư dân hoặc biên mậu không hưởng ưu đãi thuế theo hiệp định nên thường không cần chứng từ xuất xứ ưu đãi. Tuy vậy, giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật và thông tin mã vùng trồng, mã đóng gói vẫn cần cho hầu hết nông sản tươi. Hãy xác nhận với đại lý hải quan trước khi xếp hàng.
Chính ngạch hoá có nghĩa là kênh biên mậu sẽ bị bỏ hẳn không?
Không nhất thiết. Chính ngạch hoá mô tả xu hướng điều kiện kỹ thuật và quản lý của hai kênh tiến gần nhau, và tỷ trọng chính ngạch tăng lên. Các hình thức thương mại biên giới vẫn tồn tại vì phục vụ đời sống vùng biên. Điều doanh nghiệp không nên làm là đặt toàn bộ đầu ra vào một kênh có thể đổi luật đột ngột.
Ký hợp đồng với thương nhân vùng biên có đủ để gọi là chính ngạch không?
Không. Chính ngạch được xác định bằng loại hình khai báo hải quan ở cả hai phía, không chỉ bằng việc có hợp đồng. Một hợp đồng với thương nhân vùng biên vẫn có thể được khai theo cơ chế mậu dịch biên giới. Hãy ghi rõ loại hình nhập khẩu và trách nhiệm làm thủ tục trong hợp đồng.
Rủi ro pháp lý lớn nhất khi bán qua kênh không có hợp đồng là gì?
Là không có căn cứ đòi tiền hoặc khiếu nại khi người mua từ chối nhận, hạ giá sau khi hàng đã qua biên giới hoặc chậm thanh toán. Không có hợp đồng và chứng từ ngân hàng, việc khởi kiện hay nhờ cơ quan thương vụ can thiệp gần như không khả thi. Với lô hàng giá trị lớn, đó là rủi ro không đáng nhận.
Có nên chuyển toàn bộ sang chính ngạch ngay lập tức không?
Tuỳ năng lực. Chuyển đổi cần đối tác nhập khẩu có quyền nhập khẩu thông thường, bộ hồ sơ chuẩn, đại lý hải quan và đôi khi vốn lưu động lớn hơn vì chu kỳ thanh toán dài hơn. Cách an toàn là chuyển dần theo từng nhóm khách và mặt hàng, đo hiệu quả sau mỗi vụ.