Dệt may là một trong những ngành xuất khẩu lớn và sử dụng nhiều lao động nhất của Việt Nam, với thị trường chính là Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada. Tuy nhiên phần lớn doanh nghiệp may vẫn làm ở khâu cắt – may, nhập nhiều vải và phụ liệu từ nước ngoài, nên giá trị giữ lại trong nước thấp hơn con số kim ngạch gợi ý.
Muốn hiểu ngành này, cần nắm ba trục: phương thức sản xuất (CMT, FOB, ODM, OBM) quyết định doanh nghiệp làm bao nhiêu khâu và giữ bao nhiêu giá trị; quy tắc xuất xứ của các hiệp định thương mại quyết định hàng có hưởng ưu đãi thuế hay không; và yêu cầu tuân thủ của nhãn hàng, ngày càng mở rộng từ lao động sang môi trường và truy xuất nguyên liệu.
Các phương thức sản xuất trong ngành may xuất khẩu
Cùng là may một chiếc áo, doanh nghiệp có thể làm rất ít hoặc rất nhiều khâu. Bảng so sánh các phương thức chính:
| Phương thức | Doanh nghiệp làm gì | Ưu điểm | Thách thức |
|---|---|---|---|
| CMT (cắt – may – hoàn thiện) | Nhận vải, phụ liệu, mẫu từ khách; chỉ cắt, may, đóng gói, hưởng phí gia công | Ít vốn, ít rủi ro nguyên liệu | Biên lợi nhuận thấp, phụ thuộc đơn hàng của khách |
| FOB (mua nguyên liệu – sản xuất) | Tự mua vải, phụ liệu theo chỉ định hoặc tự tìm; bán thành phẩm | Giữ thêm giá trị nguyên liệu, chủ động hơn | Cần vốn lưu động, năng lực mua hàng, quản lý tồn kho |
| ODM (thiết kế – sản xuất) | Đề xuất thiết kế, phát triển mẫu cho nhãn hàng chọn | Giá trị cao hơn, quan hệ khách bền hơn | Cần đội thiết kế, phát triển sản phẩm, hiểu xu hướng |
| OBM (thương hiệu riêng) | Bán sản phẩm mang thương hiệu của doanh nghiệp | Giữ giá trị cao nhất | Chi phí marketing, phân phối lớn; cạnh tranh trực tiếp nhãn hàng quốc tế |
Lưu ý về thuật ngữ: "FOB" trong ngành may là phương thức sản xuất (tự lo nguyên liệu), khác với điều kiện giao hàng FOB trong Incoterms. Một đơn hàng may theo phương thức FOB vẫn có thể giao theo điều kiện FOB, FCA hay điều kiện khác. Nhiều tranh cãi nội bộ đến từ việc nhầm hai khái niệm này.
Vì sao ngành may khó chuyển lên FOB và ODM
Chuyển từ CMT sang FOB nghe đơn giản — chỉ cần tự mua vải — nhưng đòi hỏi năng lực mới hoàn toàn. Doanh nghiệp phải có đội mua hàng biết nguồn vải, phụ liệu đạt yêu cầu kỹ thuật và tuân thủ của nhãn hàng; vốn lưu động để mua nguyên liệu trước nhiều tháng; quản lý rủi ro khi vải về trễ, sai màu, khách huỷ đơn để lại tồn kho; và phòng thí nghiệm hoặc quan hệ với phòng thử nghiệm để kiểm độ bền màu, co rút, thành phần.
ODM còn khó hơn: nhãn hàng chỉ trao quyền thiết kế cho nhà cung cấp hiểu thương hiệu của họ, phát triển mẫu nhanh, và có dữ liệu xu hướng. Nhà máy phải đầu tư phòng mẫu, thiết kế kỹ thuật, phần mềm thiết kế 3D, và chấp nhận phần lớn mẫu phát triển không thành đơn.
Một nút thắt ở tầm ngành là khâu dệt – nhuộm – hoàn tất trong nước còn mỏng so với nhu cầu, một phần do yêu cầu xử lý nước thải lớn và vốn đầu tư cao. Thiếu vải sản xuất trong nước không chỉ làm giảm giá trị gia tăng mà còn làm khó đáp ứng quy tắc xuất xứ, như phần dưới sẽ giải thích.
Quy tắc xuất xứ: từ sợi, từ vải và vì sao nó quyết định ưu đãi thuế
CPTPP áp dụng quy tắc "từ sợi trở đi" cho phần lớn hàng may. Nghĩa là sợi, vải và khâu cắt may đều phải thực hiện trong các nước thành viên thì sản phẩm mới có xuất xứ để hưởng ưu đãi. Hiệp định có danh mục nguồn cung thiếu hụt cho phép dùng một số nguyên liệu ngoài khối, nhưng phạm vi hẹp.
EVFTA áp dụng quy tắc "từ vải trở đi" (hai công đoạn). Vải phải được dệt và sản phẩm phải được cắt may tại Việt Nam hoặc EU; hiệp định cho phép cộng gộp vải từ một số nước có FTA với EU (như Hàn Quốc, Nhật Bản) theo điều kiện cụ thể. Doanh nghiệp dùng vải từ nước không thuộc diện cộng gộp thì hàng may không đạt xuất xứ ưu đãi.
RCEP và các FTA khác có quy tắc riêng. Một số hiệp định chỉ yêu cầu chuyển đổi mã HS ở khâu cắt may, dễ đáp ứng hơn. Cùng một sản phẩm có thể đạt xuất xứ theo hiệp định này nhưng không đạt theo hiệp định khác, nên phải xét từng thị trường.
Hệ quả kinh doanh: chọn nguồn vải là chọn thị trường. Khi chào giá cho khách EU hay Canada, nhà máy cần tính cả thuế nhập khẩu khách phải chịu. Dùng vải đạt quy tắc có thể đắt hơn nhưng giúp khách hưởng ưu đãi, tổng chi phí của khách thấp hơn. Chi tiết về C/O và tự chứng nhận xuất xứ có ở danh mục Hiệp định thương mại và xuất xứ của site.
Yêu cầu tuân thủ của nhãn hàng: không chỉ là kiểm toán lao động
Nhãn hàng quốc tế đánh giá nhà máy theo nhiều lớp. Một nhà máy may xuất khẩu hiện nay thường phải sẵn sàng cho:
- Tuân thủ xã hội: giờ làm, tiền lương, an toàn lao động, không lao động trẻ em, không lao động cưỡng bức; qua các chương trình kiểm toán như amfori BSCI, WRAP, SA8000 hoặc bộ quy tắc riêng của nhãn hàng.
- Môi trường: đo lường năng lượng, nước, hoá chất, phát thải; công cụ tự đánh giá được ngành dùng rộng như Higg Index; quản lý hoá chất theo danh mục hạn chế của ngành.
- An toàn công trình và phòng cháy: được chú ý mạnh sau thảm hoạ sập nhà máy Rana Plaza ở Bangladesh năm 2013.
- Truy xuất nguyên liệu: chứng minh nguồn gốc bông, sợi; Mỹ áp dụng Đạo luật Phòng chống Lao động Cưỡng bức Người Duy Ngô Nhĩ (UFLPA) từ năm 2022, với giả định hàng có thành phần từ khu vực bị nêu là vi phạm trừ khi chứng minh được ngược lại.
- Chất lượng sản phẩm: kiểm hàng theo tiêu chuẩn lấy mẫu AQL, độ bền màu, co rút, an toàn sản phẩm trẻ em, kim loại sót.
- Quy định mới về kinh tế tuần hoàn: EU đang triển khai các quy định về thiết kế sinh thái, hộ chiếu sản phẩm số và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất với hàng dệt may; lộ trình cần theo dõi.
Với nhà máy, chi phí tuân thủ là có thật nhưng cũng là rào chắn cạnh tranh: nhà máy đạt chuẩn của nhãn hàng lớn ít khi bị thay chỉ vì chênh lệch giá nhỏ. Hãy coi hệ thống tuân thủ là tài sản bán hàng.
Đơn hàng, mùa vụ và cách quản lý rủi ro thời gian giao
Ngành may vận hành theo mùa (xuân – hè, thu – đông) và theo lịch của nhãn hàng. Một đơn hàng đi qua các mốc: phát triển mẫu, duyệt mẫu, mẫu kích cỡ, mẫu trước sản xuất, đặt nguyên liệu, nhận nguyên liệu, kiểm vải, sản xuất, kiểm hàng cuối, giao hàng. Trễ một mốc ở đầu thường dồn áp lực về cuối, dẫn tới tăng ca, giao trễ, hoặc phải đi máy bay với chi phí doanh nghiệp tự chịu.
Rủi ro lớn nhất của nhà máy FOB là nguyên liệu: vải về trễ hoặc lỗi, không đúng màu duyệt. Nhà máy làm tốt có quy trình kiểm vải đầu vào (đếm lỗi theo hệ thống điểm), kiểm co rút và độ bền màu trước khi cắt, và giữ quan hệ với một số nhà cung cấp vải dự phòng.
Về thương mại, nên đọc kỹ điều khoản phạt giao trễ, chiết khấu, trách nhiệm khi khách huỷ đơn hoặc thay đổi thiết kế. Nhiều nhà máy nhỏ chấp nhận điều khoản bất lợi để có đơn, rồi chịu tồn kho vải và thành phẩm khi khách giảm đơn trong giai đoạn tiêu dùng chậm lại. Tỷ trọng khách hàng phân tán giúp giảm rủi ro một nhãn hàng cắt đơn cùng lúc.
Tính giá gia công: phút chuẩn, hiệu suất chuyền và chi phí ẩn
Giá gia công một sản phẩm may thường dựng từ thời gian chuẩn để may sản phẩm đó (gọi là SAM hoặc SMV — số phút chuẩn cho phép), nhân với chi phí mỗi phút của nhà máy, rồi điều chỉnh theo hiệu suất chuyền thực tế. Chi phí mỗi phút gồm lương và các khoản theo lương của công nhân trực tiếp, lao động gián tiếp, khấu hao máy, điện, nhà xưởng, quản lý chia theo tổng số phút sản xuất.
Ví dụ giả định: một áo sơ mi có thời gian chuẩn 20 phút; nhà máy có chi phí mỗi phút là X; nếu chuyền chạy ở hiệu suất 60%, thời gian thực để may một áo là khoảng 33 phút, nên chi phí thực là 33X chứ không phải 20X. Nhiều xưởng nhỏ báo giá theo thời gian chuẩn mà quên hiệu suất, nên càng làm càng lỗ, nhất là với đơn số lượng ít, nhiều mã, chuyền phải đổi mẫu liên tục.
Chi phí ẩn thường bị bỏ sót gồm: thời gian làm mẫu và chạy thử, hàng lỗi phải sửa, kiểm hàng của khách, tăng ca khi trễ tiến độ, và chi phí tuân thủ (kiểm toán, cải tạo theo yêu cầu). Đưa các khoản này vào bảng giá thành giúp nhà máy biết đơn nào thực sự có lãi và nên từ chối đơn nào, thay vì nhận mọi đơn để lấp chuyền.
Lộ trình nâng cấp cho một xưởng may CMT vừa và nhỏ
Không có đường tắt từ CMT lên ODM, nhưng có thứ tự hợp lý giúp giảm rủi ro:
- Chuẩn hoá chất lượng và tuân thủ: đạt kiểm toán xã hội phổ biến, hệ thống quản lý chất lượng, ghi chép năng suất từng chuyền.
- Làm FOB từng phần: nhận tự mua phụ liệu (chỉ, nút, nhãn trơn, bao bì) trước, rồi mới đến vải.
- Chọn một nhóm sản phẩm chuyên sâu (ví dụ đồ thể thao, đồ bảo hộ, đồ trẻ em) để tích luỹ kỹ thuật và nguồn nguyên liệu.
- Xây phòng mẫu và đội kỹ thuật phát triển sản phẩm; chào thiết kế cải tiến cho khách hiện tại thay vì tìm khách mới cho ODM.
- Đầu tư dữ liệu truy xuất nguyên liệu và đo lường môi trường sớm, trước khi khách bắt buộc.
Mỗi bước cần vốn và người, nên đi cùng nhịp với dòng đơn hàng ổn định. Doanh nghiệp nhảy thẳng sang thương hiệu riêng khi chưa vững khâu sản xuất thường thất bại cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Gia công CMT có phải mở tờ khai hải quan riêng không?
Có, hàng gia công cho thương nhân nước ngoài thường làm theo loại hình gia công với thủ tục riêng về hợp đồng gia công, định mức, quyết toán nguyên liệu. Chi tiết loại hình hải quan có ở danh mục Thủ tục hải quan; hãy kiểm văn bản hiện hành.
Dùng vải nhập từ nước ngoài có bán được vào EU không?
Vẫn bán được, nhưng nếu vải không đạt quy tắc xuất xứ của EVFTA thì hàng không hưởng ưu đãi thuế, khách phải nộp thuế thông thường. Nhiều khách chấp nhận nếu giá và chất lượng phù hợp.
Kiểm hàng AQL là gì?
Đó là phương pháp lấy mẫu chấp nhận theo tiêu chuẩn quốc tế: lấy số mẫu theo cỡ lô, đếm lỗi nặng, nhẹ và so với ngưỡng chấp nhận đã thoả thuận. Nếu vượt ngưỡng, lô phải tái kiểm hoặc bị từ chối.
Tại sao nhãn hàng hỏi về nguồn gốc bông?
Vì các quy định như UFLPA của Mỹ và yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng ở châu Âu buộc họ chứng minh nguyên liệu không liên quan lao động cưỡng bức. Nhà máy phải cung cấp chứng từ chuỗi từ sợi, vải tới thành phẩm.
Có nên nhận đơn may từ trung gian thay vì trực tiếp nhãn hàng?
Trung gian giúp nhà máy nhỏ tiếp cận đơn hàng và giảm gánh nặng tuân thủ trực tiếp, nhưng giá gia công thấp hơn. Khi đủ năng lực, quan hệ trực tiếp với nhãn hàng giúp ổn định và có biên lợi nhuận tốt hơn.