Xuất khẩu trái cây tươi khác hầu hết hàng hoá ở một điểm: một loại quả chỉ được bán vào một nước khi nước đó đã chính thức cho phép nhập loại quả ấy từ Việt Nam. Quyền tiếp cận này đạt được qua đàm phán kiểm dịch thực vật giữa hai cơ quan chuyên môn, có thể mất nhiều năm cho mỗi cặp quả – thị trường. Sau khi mở cửa, lô hàng còn phải đi từ vùng trồng đã cấp mã, qua cơ sở đóng gói được chấp nhận, xử lý kiểm dịch nếu bị yêu cầu, rồi giữ lạnh đúng nhiệt độ suốt hành trình.
Việt Nam có lợi thế về chủng loại nhiệt đới (thanh long, xoài, sầu riêng, chuối, nhãn, vải, chôm chôm, dừa, chanh leo, bưởi…) và mùa vụ trải dài. Trung Quốc là thị trường lớn nhất; Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Úc, EU là thị trường khó tính, giá cao hơn. Bài này tập trung vào cơ chế chung của ngành rau quả tươi; quy định riêng về cửa khẩu và nông sản sang Trung Quốc có ở danh mục Thương mại biên giới.
Mở cửa thị trường: vì sao mỗi loại quả là một cuộc đàm phán riêng
Trái cây tươi có thể mang theo sâu bệnh — ruồi đục quả, rệp sáp, bệnh nấm — gây hại cho nông nghiệp nước nhập khẩu. Theo Hiệp định về các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (SPS) của WTO, nước nhập khẩu được quyền đặt biện pháp bảo vệ dựa trên phân tích nguy cơ dịch hại (PRA). Vì vậy quy trình mở cửa thường đi theo các bước: cơ quan bảo vệ thực vật Việt Nam nộp hồ sơ kỹ thuật cho loại quả; phía nhập khẩu phân tích danh sách sinh vật gây hại có thể đi kèm; hai bên thống nhất biện pháp xử lý; phía nhập khẩu thẩm định thực địa; cuối cùng ký nghị định thư hoặc ban hành điều kiện nhập khẩu.
Mỗi nước chỉ xử lý một số hồ sơ cùng lúc và có thứ tự ưu tiên riêng, nên Việt Nam phải chọn loại quả đưa vào đàm phán trước. Điều này giải thích vì sao một loại quả có thể đã vào Mỹ, Úc từ lâu nhưng chưa vào được một nước khác, và ngược lại.
Hệ quả thực tế cho doanh nghiệp: trước khi chào hàng, hãy xác nhận cặp loại quả – thị trường đã được mở chưa và điều kiện kèm theo là gì, qua cơ quan bảo vệ thực vật và văn bản của nước nhập. Gửi hàng thử khi chưa được phép không phải "thăm dò", mà là lô hàng sẽ bị tiêu huỷ hoặc trả về.
Các biện pháp xử lý kiểm dịch thường gặp
Điều kiện nhập khẩu thường gắn với một biện pháp xử lý. Mỗi biện pháp có ưu nhược điểm khác nhau về chi phí và chất lượng quả.
| Biện pháp | Nguyên lý | Thường gặp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chiếu xạ | Dùng bức xạ ion hoá ở liều quy định để làm sinh vật gây hại mất khả năng sinh sản | Một số quả sang Mỹ, Úc | Chỉ làm ở cơ sở được chấp nhận; chi phí vận chuyển tới cơ sở |
| Xử lý hơi nước nóng (VHT) | Nâng nhiệt độ thịt quả tới mức và thời gian quy định để diệt trứng, ấu trùng ruồi đục quả | Xoài, thanh long sang Nhật, Hàn Quốc | Xử lý sai làm quả nhũn, mất màu |
| Xử lý nước nóng | Nhúng quả trong nước nóng theo chế độ quy định | Một số loại xoài | Ảnh hưởng độ chín và thời gian bảo quản |
| Xử lý lạnh | Giữ quả ở nhiệt độ thấp trong số ngày quy định, có thể làm ngay trong container | Một số quả có múi, nhãn, vải với vài thị trường | Container phải được cài đặt và giám sát cảm biến |
| Hệ thống biện pháp kết hợp | Vùng trồng kiểm soát, bẫy theo dõi, kiểm tra cơ sở đóng gói thay cho xử lý mạnh | Nhiều quả sang Trung Quốc | Phụ thuộc mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói |
Doanh nghiệp cần tính chi phí xử lý vào giá chào và vào thời gian giao. Ví dụ, nếu phải chiếu xạ, quả phải vận chuyển tới cơ sở chiếu xạ, chờ lịch, rồi mới đóng container; mỗi ngày chờ là mỗi ngày quả chín thêm. Liều, nhiệt độ, thời gian cụ thể do điều kiện nhập khẩu quy định, phải tuân theo văn bản và hướng dẫn của cơ quan bảo vệ thực vật.
Mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói: hai tấm vé bắt buộc
Mã số vùng trồng gắn trách nhiệm vào một diện tích cụ thể. Vùng trồng phục vụ xuất khẩu được cấp mã khi đáp ứng điều kiện về ghi chép canh tác, quản lý sinh vật gây hại, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng danh mục. Mã cho phép nước nhập khẩu truy về đúng vùng khi phát hiện vi phạm và chỉ đình chỉ vùng đó thay vì cả ngành.
Cơ sở đóng gói phải được nước nhập khẩu chấp nhận. Cơ sở cần quy trình tiếp nhận, phân loại, làm sạch, xử lý, đóng gói, truy xuất theo lô, và giữ hồ sơ. Nhiều thị trường cử đoàn thẩm định hoặc yêu cầu đăng ký định kỳ.
Mã bị thu hồi khi vi phạm lặp lại. Phát hiện sinh vật gây hại, dư lượng vượt ngưỡng hay dùng mã của vùng khác cho hàng không rõ nguồn là các lý do mã bị đình chỉ. Mượn mã hoặc "mua mã" là rủi ro không chỉ cho doanh nghiệp mà cho cả vùng.
Mã cần duy trì, không phải cấp một lần. Doanh nghiệp xuất khẩu nên đặt cán bộ kỹ thuật bám vùng trồng liên kết, kiểm tra nhật ký, lấy mẫu dư lượng trước thu hoạch. Quy trình cấp và quản lý mã có thể thay đổi; hãy kiểm hướng dẫn hiện hành của cơ quan chuyên ngành.
Chuỗi lạnh và hô hấp sau thu hoạch: quả vẫn sống trên đường đi
Trái cây sau khi hái vẫn hô hấp, toả nhiệt và tiếp tục chín. Mỗi loại quả có nhiệt độ bảo quản tối ưu riêng: quá cao thì chín nhanh, hỏng; quá thấp thì bị tổn thương lạnh (chuối thâm vỏ, xoài không chín đều). Một số quả như chuối, xoài, sầu riêng sinh ethylene và chín tiếp sau thu hoạch; quả khác như thanh long, vải, nhãn không chín thêm nhiều nhưng dễ mất nước, nâu vỏ.
Vì vậy chuỗi lạnh không bắt đầu ở container mà ở vườn: thu hái lúc mát, đưa về nhà sơ chế nhanh, làm lạnh sơ bộ (pre-cooling) để hạ nhiệt độ ruột quả trước khi đóng thùng, rồi mới đưa vào kho lạnh và container lạnh cài đúng nhiệt độ, độ ẩm, thông gió. Đóng hàng nóng vào container lạnh là lỗi phổ biến: máy lạnh container được thiết kế để giữ nhiệt, không phải để hạ nhiệt nhanh cả khối quả.
Với hành trình dài, công nghệ kiểm soát khí quyển (giảm oxy, tăng CO2) giúp làm chậm quá trình chín, cho phép đi biển thay cho máy bay ở một số loại quả và thị trường. Đi biển rẻ hơn nhiều nhưng đòi quy trình chuẩn hơn; đi máy bay nhanh nhưng chi phí cao, phù hợp hàng giá trị cao hoặc quả rất dễ hỏng.
Chọn thị trường cho từng loại quả: giá, khoảng cách và độ khó
Không phải thị trường giá cao nào cũng đáng theo đuổi trước. Khi chọn, doanh nghiệp nên cân bốn yếu tố. Tình trạng mở cửa: loại quả đã được phép chưa và biện pháp xử lý nặng hay nhẹ. Thời gian vận chuyển so với độ bền của quả: thanh long, bưởi, dừa chịu được hành trình biển dài hơn vải, nhãn, chôm chôm. Lịch mùa vụ của đối thủ: bán vào lúc nước cạnh tranh hết vụ thì giá tốt hơn hẳn. Cấu trúc kênh phân phối: siêu thị ở Nhật, Hàn, Úc đòi quy cách đồng đều và đơn hàng đều đặn; chợ đầu mối hay nhà phân phối cộng đồng châu Á linh hoạt hơn về quy cách nhưng giá biến động.
Một cách làm hiệu quả là bắt đầu với thị trường gần, kênh dễ để học quy trình, sau đó mới đưa phần quả đẹp nhất sang thị trường khó tính. Cùng một vườn có thể phân loại: quả đạt chuẩn cao nhất đi Nhật, Úc; quả đạt chuẩn trung bình đi thị trường gần; quả loại dưới đi chế biến sấy, đông lạnh, nước ép. Phân tầng như vậy giúp tối đa giá trị cả vụ thay vì đặt cược vào một kênh duy nhất.
Quy trình chuẩn bị lô trái cây tươi đi thị trường khó tính
Với một thị trường như Nhật, Úc, Mỹ, Hàn Quốc, các bước dưới cần được lên lịch ngược từ ngày tàu hoặc chuyến bay:
- Xác nhận điều kiện nhập khẩu hiện hành cho loại quả và thị trường; liệt kê biện pháp xử lý, giấy tờ, nhãn bắt buộc.
- Chọn vùng trồng có mã và nhật ký đầy đủ; lấy mẫu kiểm dư lượng trước thu hoạch theo MRL của thị trường nhập.
- Lập lịch thu hái theo độ chín phù hợp thời gian vận chuyển và thời gian bán; quả đi biển cần hái ở độ chín khác quả đi máy bay.
- Đặt lịch với cơ sở xử lý (chiếu xạ, hơi nước nóng) và cơ sở đóng gói đã được chấp nhận; nếu cần, đăng ký giám sát của cán bộ kiểm dịch.
- Phân loại, làm sạch, xử lý, đóng thùng có lỗ thông gió, ghi mã vùng trồng và mã cơ sở theo yêu cầu.
- Làm lạnh sơ bộ, kiểm nhiệt độ ruột quả, đóng container hoặc tải hàng không; ghi nhiệt độ liên tục bằng thiết bị ghi.
- Làm chứng thư kiểm dịch thực vật và các chứng từ khác; gửi trước bản sao cho nhà nhập khẩu để chuẩn bị thông quan.
Mỗi bước có thể làm trễ cả chuỗi, và trái cây không chờ được. Doanh nghiệp làm tốt thường có một người điều phối duy nhất theo dõi lô hàng từ vườn tới cảng, thay vì mỗi bộ phận lo một khúc.
Rủi ro thương mại riêng của ngành trái cây
Ngoài rủi ro kỹ thuật, trái cây tươi có những rủi ro thương mại đặc thù mà người làm ngành cần biết:
- Bán ký gửi: nhiều nhà nhập khẩu chỉ nhận bán hộ rồi trả tiền sau khi bán, khấu trừ hao hụt và phí; người xuất khẩu khó kiểm soát giá bán thực tế.
- Khiếu nại chất lượng tại đích: quả hỏng có thể do khâu nào cũng được; không có dữ liệu nhiệt độ và ảnh khi đóng hàng thì khó phản biện.
- Biến động giá theo mùa và theo đối thủ: khi Thái Lan, Philippines hay nước khác vào vụ cùng loại quả, giá đích giảm nhanh.
- Phụ thuộc một thị trường: khi thị trường lớn nhất siết kiểm tra hoặc ùn tắc, hàng dồn lại trong nước, giá tại vườn giảm mạnh.
- Gian lận mã số và xuất xứ: dùng mã của vùng khác, trộn hàng không rõ nguồn làm cả vùng bị đình chỉ.
Với khách mới, nên thoả thuận giá cố định và thanh toán trước một phần thay vì ký gửi; với khách quen, hợp đồng ký gửi cần điều khoản báo cáo bán hàng và quyền kiểm tra. Ảnh chụp, video đóng hàng và dữ liệu nhiệt độ là bằng chứng rẻ nhất để bảo vệ quyền lợi khi có tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết loại quả của mình đã được phép xuất sang một nước?
Tra cứu thông tin từ cơ quan bảo vệ thực vật Việt Nam và văn bản điều kiện nhập khẩu của nước đích, hoặc hỏi thương vụ Việt Nam tại nước đó. Đừng dựa vào việc "đã thấy hàng Việt bán ở đó", vì có thể là hàng chế biến hoặc qua kênh khác.
Chiếu xạ có làm trái cây kém an toàn không?
Chiếu xạ ở liều kiểm dịch không làm thực phẩm nhiễm phóng xạ; đây là phương pháp được nhiều cơ quan an toàn thực phẩm quốc tế chấp nhận. Một số thị trường yêu cầu ghi nhãn đã chiếu xạ, và một số người tiêu dùng vẫn e ngại.
Rau tươi xuất khẩu có khác trái cây không?
Cơ chế kiểm dịch và chuỗi lạnh tương tự, nhưng rau ăn lá dễ hỏng hơn, thời gian sống ngắn và thường đi máy bay. Yêu cầu dư lượng với rau thường nghiêm vì người tiêu dùng ăn trực tiếp.
Có nên làm trái cây sấy, đông lạnh thay vì quả tươi?
Hàng chế biến thường không cần mở cửa kiểm dịch như quả tươi và bảo quản lâu hơn, nên là cách vào thị trường khi quả tươi chưa được phép. Đổi lại phải đáp ứng an toàn thực phẩm và cạnh tranh về giá với nhà chế biến lớn.
Chứng nhận GlobalGAP có thay mã số vùng trồng không?
Không. GlobalGAP là chứng nhận tự nguyện do người mua yêu cầu về thực hành nông nghiệp tốt, còn mã số vùng trồng là yêu cầu kiểm dịch giữa hai nhà nước. Hai thứ bổ trợ nhau nhưng không thay nhau.
Vì sao container lạnh vẫn làm hỏng quả?
Thường do đóng quả còn nóng, cài sai nhiệt độ hoặc thông gió, xếp thùng chặn luồng khí, hoặc mất điện ở cảng trung chuyển. Ghi nhiệt độ liên tục và làm lạnh sơ bộ trước khi đóng giúp tránh phần lớn lỗi này.