Thuế chống trợ cấp (thuế đối kháng, countervailing duty) là thuế bổ sung mà nước nhập khẩu áp lên hàng được hưởng trợ cấp của chính phủ nước xuất khẩu, khi trợ cấp đó gây thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước. Theo Hiệp định Trợ cấp và các biện pháp đối kháng (SCM) của WTO, một khoản trợ cấp tồn tại khi có ba yếu tố: đóng góp tài chính của chính phủ hoặc cơ quan công, mang lại lợi ích cho người nhận, và có tính riêng biệt.
Điều khiến nhiều doanh nghiệp Việt bất ngờ là những chính sách thường được coi là "ưu đãi đầu tư" bình thường, như miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp theo địa bàn, miễn tiền thuê đất, miễn thuế nhập khẩu máy móc tạo tài sản cố định, vay vốn ưu đãi, đều có thể bị cơ quan điều tra nước ngoài xem xét như trợ cấp. Một điều tra chống trợ cấp vì vậy không chỉ là việc của doanh nghiệp mà còn của chính phủ nước xuất khẩu, vốn phải trả lời bảng câu hỏi riêng.
Ba yếu tố của một khoản trợ cấp theo Hiệp định SCM
Đóng góp tài chính. Gồm chuyển tiền trực tiếp (cấp vốn, cho vay, góp vốn), chuyển giao tiềm năng (bảo lãnh nợ), bỏ qua khoản thu lẽ ra phải thu (miễn giảm thuế, tiền thuê đất), cung cấp hàng hoá hay dịch vụ không phải hạ tầng chung hoặc mua hàng của doanh nghiệp. Hỗ trợ giá hay thu nhập cũng được tính.
Do chính phủ hoặc cơ quan công thực hiện. Câu hỏi khó là ngân hàng thương mại nhà nước, doanh nghiệp nhà nước cung cấp nguyên liệu có phải "cơ quan công" không. Án lệ WTO, đặc biệt vụ Mỹ với Trung Quốc về thuế AD/CVD đầu những năm 2010, đặt chuẩn là thực thể có hoặc thực thi quyền lực của chính phủ, không chỉ dựa vào sở hữu. Thực tiễn của Mỹ vẫn bị phê phán là diễn giải rộng.
Mang lại lợi ích. Lợi ích đo bằng chuẩn thị trường: khoản vay ưu đãi so với lãi suất vay thương mại tương đương, tiền thuê đất được miễn so với giá thuê thị trường, nguyên liệu mua từ doanh nghiệp nhà nước so với giá chuẩn. Việc chọn chuẩn so sánh, đặc biệt khi cơ quan điều tra cho rằng thị trường nội địa bị biến dạng và dùng chuẩn bên ngoài, quyết định phần lớn mức thuế.
Có tính riêng biệt. Trợ cấp chỉ bị đối kháng khi dành cho một doanh nghiệp, ngành, nhóm hoặc một vùng địa lý xác định. Trợ cấp phổ quát theo tiêu chí khách quan, áp tự động cho mọi doanh nghiệp đủ điều kiện, không riêng biệt. Trợ cấp xuất khẩu và trợ cấp ưu tiên dùng hàng nội địa thay hàng nhập khẩu được coi là riêng biệt mặc nhiên và bị cấm.
Các loại chương trình hay bị điều tra và câu hỏi cơ quan điều tra đặt ra
Bảng tổng hợp các nhóm chương trình thường xuất hiện trong điều tra chống trợ cấp với hàng từ các nước đang phát triển. Tên chương trình cụ thể tuỳ từng vụ; đây là khung để doanh nghiệp tự rà.
| Nhóm chính sách | Cách tính lợi ích thường gặp | Câu hỏi then chốt |
|---|---|---|
| Ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp theo ngành, địa bàn, khu công nghiệp | Số thuế lẽ ra phải nộp trừ số thực nộp | Ưu đãi có giới hạn theo vùng hay ngành không, hay áp phổ quát? |
| Miễn, giảm tiền thuê đất, tiền sử dụng đất | Chênh lệch với giá thuê chuẩn, có khi lấy chuẩn nước thứ ba | Có thị trường đất nội địa đủ tin cậy làm chuẩn không? |
| Miễn thuế nhập khẩu máy móc, nguyên liệu | Thuế lẽ ra phải nộp; nguyên liệu dùng cho hàng xuất khẩu có thể không bị tính nếu có hệ thống kiểm soát | Có hệ thống theo dõi định mức đáng tin cậy không? |
| Vay ưu đãi, bảo lãnh tín dụng | Chênh lệch lãi suất với khoản vay thương mại tương đương | Ngân hàng cho vay có là cơ quan công không? |
| Cung cấp nguyên liệu, điện, nước dưới giá thị trường | Chênh lệch với giá chuẩn | Nhà cung cấp có là cơ quan công; có chuẩn thị trường không? |
| Hỗ trợ xúc tiến xuất khẩu, thưởng xuất khẩu | Toàn bộ khoản nhận | Có gắn với kết quả xuất khẩu không — nếu có là trợ cấp bị cấm |
Lợi ích của trợ cấp một lần lớn (như cấp vốn, miễn tiền đất nhiều năm) thường được phân bổ theo thời gian khấu hao tài sản; lợi ích định kỳ (ưu đãi thuế hằng năm) tính vào năm nhận. Tổng lợi ích chia cho doanh thu liên quan ra tỷ lệ trợ cấp, và mức thuế bằng tỷ lệ này.
Ví dụ giả định: một khoản miễn tiền thuê đất được tính thành thuế thế nào
Giả định một nhà máy chế biến gỗ được miễn tiền thuê đất trong nhiều năm theo chính sách ưu đãi địa bàn. Trong kỳ điều tra một năm, số tiền thuê lẽ ra phải trả theo khung giá đất của địa phương là 300.000 USD. Doanh thu toàn bộ của doanh nghiệp năm đó là 30 triệu USD. Tỷ lệ trợ cấp từ chương trình này: 300.000 / 30.000.000 = 1%.
Nếu cơ quan điều tra cho rằng khung giá đất nội địa không phản ánh thị trường và dùng chuẩn giá thuê đất công nghiệp của một nước khác cao gấp ba, lợi ích thành 900.000 USD và tỷ lệ là 3%. Đây là cơ chế thực tế từng làm mức thuế đối kháng của doanh nghiệp từ một số nước châu Á tăng mạnh. Doanh nghiệp phản biện bằng cách chứng minh tồn tại giao dịch thuê đất giữa các bên tư nhân trên thị trường nội địa, có hợp đồng, có giá.
Mẫu số cũng quan trọng: trợ cấp gắn với xuất khẩu chia cho doanh thu xuất khẩu, trợ cấp chung chia cho tổng doanh thu, trợ cấp gắn với một sản phẩm chia cho doanh thu sản phẩm đó. Phân bổ sai mẫu số là lỗi kỹ thuật phổ biến mà luật sư cần soát.
Chính phủ nước xuất khẩu cũng là bị đơn
Khác với điều tra chống bán phá giá chỉ hỏi doanh nghiệp, điều tra chống trợ cấp gửi bảng câu hỏi cho chính phủ nước xuất khẩu, yêu cầu mô tả từng chương trình, văn bản pháp lý, số doanh nghiệp được hưởng, phân bổ theo ngành và vùng. Hiệp định SCM còn đòi nước điều tra mời tham vấn với chính phủ nước xuất khẩu trước khi khởi xướng, nhằm làm rõ và tìm giải pháp.
Với doanh nghiệp, hệ quả là phải phối hợp chặt với các bộ ngành liên quan: thông tin chính phủ trả lời phải khớp với thông tin doanh nghiệp khai. Mâu thuẫn giữa hai bên, ví dụ chính phủ nói chương trình đã chấm dứt mà doanh nghiệp vẫn hạch toán ưu đãi, sẽ bị dùng để áp dữ kiện sẵn có bất lợi.
Cơ quan điều tra cũng có thể "phát hiện" chương trình mới trong quá trình xác minh, như một khoản hỗ trợ địa phương mà doanh nghiệp quên khai. Vì vậy doanh nghiệp nên rà toàn bộ sổ sách tìm mọi khoản nhận từ cơ quan nhà nước trong nhiều năm trước, kể cả khoản nhỏ như hỗ trợ đào tạo, hỗ trợ tham gia hội chợ.
Quy trình tự rà soát rủi ro trợ cấp cho doanh nghiệp xuất khẩu
Doanh nghiệp xuất khẩu sang thị trường có lịch sử điều tra chống trợ cấp nên làm rà soát này định kỳ, không đợi bị kiện.
- Lập danh mục mọi ưu đãi đang hưởng: thuế, đất, tín dụng, hỗ trợ trực tiếp, kể cả ưu đãi nhận qua công ty mẹ, công ty liên kết cung cấp đầu vào.
- Với từng ưu đãi, ghi văn bản căn cứ, tiêu chí hưởng (ngành, vùng, quy mô, xuất khẩu), thời gian và số tiền.
- Đánh dấu ưu đãi gắn với xuất khẩu hoặc tỷ lệ nội địa hoá — đây là nhóm rủi ro cao nhất.
- Ước tính lợi ích theo chuẩn thị trường, tính tỷ lệ trên doanh thu liên quan để biết mức thuế tiềm năng.
- Kiểm tra hệ thống theo dõi định mức nguyên liệu nhập khẩu miễn thuế để chứng minh không có "miễn thuế vượt mức".
- Chuẩn bị hồ sơ chứng minh tính phổ quát của ưu đãi: số doanh nghiệp được hưởng, phân bố ngành, tiêu chí khách quan.
- Nếu là doanh nghiệp FDI, rà cả các khoản hỗ trợ từ chính phủ nước chủ đầu tư hoặc nước thứ ba, vì luật một số nước đã mở rộng sang trợ cấp xuyên quốc gia.
Những hiểu lầm hay gặp về trợ cấp
Phần lớn doanh nghiệp chỉ nghĩ tới trợ cấp khi nhận tiền mặt từ ngân sách. Cách hiểu của Hiệp định SCM rộng hơn nhiều.
- "Không nhận đồng nào từ ngân sách thì không có trợ cấp." Bỏ qua khoản thu, như miễn thuế hay miễn tiền đất, cũng là đóng góp tài chính.
- "Ưu đãi đúng luật trong nước thì an toàn." Hợp pháp ở trong nước không liên quan tới việc bị đối kháng ở nước nhập khẩu; hai hệ thống pháp luật trả lời hai câu hỏi khác nhau.
- "Doanh nghiệp tư nhân không thể là bên nhận trợ cấp qua đầu vào." Mua điện, nguyên liệu, vốn vay từ thực thể bị coi là cơ quan công với giá thấp hơn chuẩn vẫn tạo lợi ích.
- "Trợ cấp nhỏ không đáng lo." Từng chương trình có thể chỉ vài phần mười phần trăm, nhưng cộng hàng chục chương trình lại có thể vượt ngưỡng không đáng kể, nhất là khi một vài chương trình bị tính theo dữ kiện bất lợi.
- "Chương trình đã hết hạn thì không bị tính." Lợi ích phân bổ còn lại vẫn có thể rơi vào kỳ điều tra; muốn loại trừ cần chứng minh chương trình chấm dứt hẳn và không có chương trình thay thế.
Trợ cấp xuyên quốc gia: xu hướng mới cần theo dõi
Theo cách hiểu truyền thống của Hiệp định SCM, trợ cấp bị đối kháng là trợ cấp của chính phủ nước xuất khẩu dành cho doanh nghiệp trên lãnh thổ của nước đó. Những năm gần đây, EU trong một số vụ việc và Mỹ qua sửa đổi quy định đã xem xét cả trợ cấp do chính phủ một nước thứ ba cấp cho doanh nghiệp sản xuất ở nước xuất khẩu, ví dụ khoản vay ưu đãi từ ngân hàng chính sách nước ngoài cho một nhà máy đặt ở Đông Nam Á.
Đây là vùng còn tranh luận về tính phù hợp với luật WTO, nhưng với doanh nghiệp, rủi ro là thật: nhà máy FDI tại Việt Nam có chủ đầu tư từ nước bị điều tra nhiều có thể bị hỏi về nguồn vốn, giá nguyên liệu mua từ tập đoàn và các hỗ trợ của chính phủ nước chủ đầu tư.
Cách chuẩn bị tốt nhất là minh bạch cấu trúc tài chính, giữ hợp đồng vay và chứng từ giá chuyển nhượng rõ ràng, và đảm bảo giao dịch nội bộ theo nguyên tắc giá thị trường. Doanh nghiệp cũng nên theo dõi các thay đổi quy định của Mỹ và EU vì đây là lĩnh vực đang dịch chuyển.
Câu hỏi thường gặp
Ưu đãi đầu tư áp cho mọi doanh nghiệp trong khu kinh tế có bị coi là riêng biệt không?
Có nguy cơ. Hiệp định SCM coi trợ cấp giới hạn cho doanh nghiệp trong một vùng địa lý xác định thuộc thẩm quyền cơ quan cấp là riêng biệt. Ưu đãi theo khu kinh tế, khu công nghiệp, địa bàn khó khăn thường bị xem xét theo hướng này.
Hoàn thuế giá trị gia tăng hàng xuất khẩu có phải trợ cấp không?
Nhìn chung không, nếu số hoàn không vượt số thuế thực tế đã nộp ở khâu trước. Hiệp định SCM cho phép miễn hoặc hoàn thuế gián thu với hàng xuất khẩu. Chỉ phần hoàn vượt mức mới bị coi là trợ cấp xuất khẩu.
Trợ cấp nhận từ nhiều năm trước có còn bị tính không?
Có thể. Trợ cấp không định kỳ lớn, như cấp vốn hay miễn tiền đất trả một lần, được phân bổ qua nhiều năm theo đời sống tài sản. Phần phân bổ rơi vào kỳ điều tra vẫn bị tính, dù khoản nhận đã từ lâu.
Doanh nghiệp tư nhân mua nguyên liệu từ doanh nghiệp nhà nước có bị ảnh hưởng không?
Có thể. Nếu nhà cung cấp bị coi là cơ quan công và bán dưới giá chuẩn, phần chênh lệch là lợi ích trợ cấp cho người mua. Doanh nghiệp nên lưu hợp đồng, so sánh giá với nhà cung cấp tư nhân hoặc giá nhập khẩu để phản biện.
Mức thuế chống trợ cấp tính trên giá nào?
Thường là tỷ lệ phần trăm trên trị giá hàng nhập khẩu, bằng tỷ lệ trợ cấp tính trên doanh thu liên quan. Có trường hợp áp mức cố định trên đơn vị khối lượng. Mức không được vượt quá lượng trợ cấp xác định được.
Điều tra chống trợ cấp có cần chứng minh thiệt hại không?
Có, với các thành viên WTO. Giống chống bán phá giá, cơ quan điều tra phải xác định có thiệt hại đáng kể hoặc đe doạ thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước và quan hệ nhân quả, trừ khi xử lý trợ cấp bị cấm qua cơ chế giải quyết tranh chấp WTO.